بازخوانی مفهوم قهرمان

پوستر فیلم جانشین به کارگردانی مهدی شامحمدی

فیلم جانشین ساخته مهدی شامحمدی تازه‌ترین تلاش سینمای ایران برای بازخوانی مفهوم قهرمان در سینمای دفاع مقدس است؛ فیلمی که زندگی شهید حسین املاکی، فرمانده اطلاعات و شناسایی، را دستمایه قرار می‌دهد و می‌کوشد تصویری انسانی‌تر و زمینی‌تر از قهرمان ارائه دهد. قهرمانی که شخصیتش باورپذیر و بدون اغراق‌ نمایش داده شد و بر بستری خاکی و ملموس حرکت می‌کند؛ همان زمینی که فیلم بارها به آن بازمی‌گردد و هویت بصری و معنایی اثر را شکل می‌دهد. 

فیلم در آغاز، با ریتمی نسبتاً دقیق و فضاسازی مستندگونه، مخاطب را وارد جهان خود می‌کند. نیمه اول فیلم بیش از هر چیز بر موقعیت، فضا و شکل‌گیری شمایل قهرمان متمرکز است؛ جایی‌که املاکی نه با خطابه و مونولوگ، بلکه با کُنش و سکوت تعریف می‌شود. این انتخاب، یکی از نقاط قوت فیلم است؛ چرا که در بهترین لحظاتش، قهرمان را نه در کلام، بلکه در عمل می‌سازد. همین رویکرد باعث می‌شود که برخی سکانس‌های کم‌دیالوگ، به‌ویژه در تعامل او با نیروهایش، از باورپذیرترین بخش‌های فیلم باشند.

با این‌حال، جانشین هرچه پیش‌ می‌رود، بیش از آن‌که بر درام شخصیت تکیه کند، به سمت تأکیدهای بیرونی می‌لغزد. از میانه فیلم به بعد، ریتم دچار افت می‌شود و روایت در برخی سکانس‌ها کِش می‌آید؛ گویی فیلم‌ساز به جای تعمیق موقعیت‌های دراماتیک، به تکرار دستورها، تأکیدهای لفظی و نمایش‌های شلوغ جنگی پناه می‌برد. در سکانس‌هایی مانند عبور از محور یا مدیریت عملیات، تأکید افراطی بر جزئیات فرماندهی، نه‌تنها تنش را افزایش نمی‌دهد، بلکه از باورپذیری شخصیت نیز می‌کاهد و روایت را فرسایشی می‌کند.

مشکل اصلی فیلم، بیش از هر چیز، به شخصیت‌پردازی ناتمام بازمی‌گردد. هرچند فیلم تلاش می‌کند قهرمانش را از قالب کلیشه‌ای فاصله دهد، اما در طراحی دراماتیک شخصیت‌ها -حتی خود املاکی- گاه دچار شتاب‌زدگی می‌شود. فیلم به مخاطب به‌طور کامل توضیح نمی‌دهد که چرا تحلیل‌ها و پیش‌بینی‌های قهرمان اهمیت ویژه دارند یا چرا دیگران باید بی‌‌چون ‌و چرا به او اعتماد کنند. این خلأ، باعث می‌شود برخی تصمیم‌های کلیدی بیش‌تر «گفته شوند» تا «حس شوند».

در حوزه بازیگری، فیلم عملکردی دوگانه دارد. آرمان درویش در نقش حسین املاکی، در لحظات کم‌دیالوگ و درونی موفق‌تر است؛ جایی‌که سادگی، صداقت و خویشتن‌داری شخصیت را منتقل می‌کند. اما هرجا که فیلم او را وادار به مونولوگ‌های شعاری یا دیالوگ‌های توضیحی می‌کند، بازی از تأثیر می‌افتد. در مقابل، شکیب شجره در نقش فرامرز، با اجرایی کنترل‌شده و کم‌نقص، یکی از ستون‌های احساسی فیلم را شکل می‌دهد و زوج بازی این دو، از معدود روابطی است که تا پایان قابل دنبال کردن باقی می‌ماند.

فیلم از نظر فنی، به‌ویژه در فیلم‌برداری، استاندارد قابل قبولی دارد. استفاده از دوربین در فضاهای جنگی، اگرچه همیشه خلاقانه نیست، اما در هماهنگی با لحن نیمه ‌مستند اثر عمل می‌کند. با این‌حال، برخی صحنه‌های شلوغ نبرد، بیش از آن‌که حاصل طراحی دقیق میزانسن و استوری‌بورد باشند، شتاب‌زده به‌نظر می‌رسند و حس آشفتگی ناخواسته‌ای ایجاد می‌کنند. موسیقی متن نیز گاه بیش از حد بر احساسات تأکید می‌کند و به جای همراهی روایت، بر آن سایه می‌اندازد.

از نقاط درخشان فیلم جانشین، پرداخت محدود اما مؤثر به زندگی شخصی قهرمان است. سکانس خداحافظی شبانه املاکی با خانواده‌اش -به‌ویژه گفت‌وگو با همسر- از معدود لحظاتی است که فیلم به تعادل مناسبی میان حماسه و عاطفه می‌رسد. این لحظه، بدون اغراق، تصویری انسانی از قهرمان ارائه می‌دهد و یادآور می‌شود که پشت هر فرمانده، یک زندگی ناتمام باقی مانده است. پایان‌بندی فیلم و پیوند آن با تصاویر واقعی حسین املاکی نیز، انتخابی هوشمندانه و تأثیرگذار است که به اثر هویت مستند-دراماتیک مشخص‌تری می‌بخشد.

در مجموع، جانشین فیلمی است که قصد درستی دارد و در ترسیم یک قهرمان واقعی، نسبت به برخی نمونه‌های اخیر سینمای دفاع مقدس، گامی رو به جلو برمی‌دارد. فیلم نه کاملاً موفق است و نه شکست‌خورده؛ اثری است میان زمین و آسمان. اگر با تدوینی دقیق‌تر، حذف سکانس‌های زائد و تمرکز بیش‌تر بر درام شخصیت همراه می‌شد، می‌توانست به یکی از نمونه‌های شاخص این ژانر تبدیل شود. با همه این‌ها، جانشین نشان می‌دهد که هنوز می‌توان درباره قهرمانان کم‌تر شناخته‌شده جنگ، فیلم‌هایی ساخت که دست‌کم تلاش می‌کنند به جای شعار، به انسان نزدیک شوند.

امتیاز ماهنامه فیلم: سه از پنج

[ماهنامه فیلم]