گزارشی از سی و هشتمین جشنواره فیلم کودک و نوجوان

سی و هشتمین جشنواره فیلم کودک و نوجوان

سی ‌و هشتمین جشنواره بین‌المللی فیلم‌های کودکان و نوجوانان با ثبت‌نام هفتصد و هفتاد و یک اثر در بخش ملی، بار دیگر نشان داد سینمای کودک ایران یکی از پویاترین حوزه‌های تولید سینمایی کشور است. بر اساس اعلام سیمون سیمونیان، مدیر دبیرخانه جشنواره از این میان صد و هفده عنوان فیلم به موضوعات مدرسه شجره طیبه میناب، جنگ ۱۲روزه و جنگ رمضان اختصاص دارد؛ آماری که ورود مستقیم هنر سینما به روایت حماسه‌های مقاومت و داغ‌های تازه ملت ایران را به یک رویداد خبرساز بدل کرده است.

آنچه در پی می‌آید، گزارشی تحلیلی برای مخاطبین مجله ماهنامه فیلم است: از ترکیب ژانری آثار رسیده و معنای آن برای آینده سینمای کودک، تا جایگاه بخش ویژه میناب در فراخوان جشنواره و پیام حضور فیلمسازان در این دوره.

فراخوان و سازوکار جشنواره سی‌ و هشتم

فراخوان سی ‌و هشتمین دوره جشنواره بین‌المللی فیلم‌های کودکان و نوجوانان ایران توسط بنیاد سینمایی فارابی منتشر شد و شامل بخش‌های ملی و بین‌المللی است؛ بخش ویژه میناب نیز از جمله بخش‌های ویژه این دوره به شمار می‌رود. بر اساس این فراخوان، جشنواره پذیرای آثار سینمایی بلند، کوتاه داستانی، مستند، پویانمایی و تولیدات مبتنی بر هوش مصنوعی در حوزه کودک و نوجوان است. مهلت ثبت‌نام آثار طبق اعلام دبیرخانه جشنواره پایان یافته است.

در بخش اصلی جشنواره، آثار ایرانی و خارجی در قالب مسابقه فیلم‌های بلند و مسابقه فیلم‌های کوتاه ارزیابی می‌شوند و برگزیدگان، پروانه زرین جشنواره را در رشته‌های مختلف دریافت خواهند کرد. هیات داوران کودک و نوجوان نیز مطابق روال دوره‌های پیشین، برگزیده خود را جداگانه معرفی می‌کنند. علاوه بر بخش‌های اصلی، بخش‌هایی چون «بخش ویژه میناب» با موضوع کودکان و آسیب‌های ناشی از جنگ تحمیلی اخیر و «آینه سینمای کودک و نوجوان» برای مرور آثار منتخب نمایش‌داده‌شده در سینما، تلویزیون و سکوهای نمایش خانگی پیش‌بینی شده است.

بر اساس فراخوان، ثبت‌نام و ارائه نسخه قابل بازبینی آثار از۳۰خرداد ماه ۱۴۰۵ تا اول شهریور ماه انجام شد و آخرین مهلت تحویل نسخه نهایی آثار پذیرفته‌شده،۳۱  شهریور اعلام شد. دبیری این دوره بر عهده حامد جعفری است و نخستین نشست هماهنگی جشنواره نیز با حضور استاندار اصفهان برگزار شده است؛ نشانه‌ای از جدیت میزبان جدید در برگزاری هرچه باشکوه‌تر این رویداد دیرینه سینمای ایران.

آمار آثار بخش ملی؛ پرتره‌ای از سینمای کودک امروز

با پایان مهلت ثبت‌نام در بخش ملی، هفتصد و هفتاد و یک اثر به دبیرخانه جشنواره ارسال شد؛ رقمی که بیانگر حجم چشمگیر فعالیت در سینمای کودک و نوجوان است. تفکیک ژانری این آثار که سیمون سیمونیان، مدیر دبیرخانه جشنواره اعلام کرده، تصویر روشنی از اولویت‌های فیلمسازان امروزی به دست می‌دهد که شامل:

فیلم کوتاه داستانی ۲۸۶ اثر

فیلم پویانمایی کوتاه ۱۷۶ اثر

فیلم هوش مصنوعی ۱۰۷ اثر

فیلم مستند کوتاه ۵۰ اثر

فیلم بلند داستانی ۴۶ اثر

سه نکته در این فهرست به چشم می‌خورد. نخست، غلبه فیلم‌های کوتاه داستانی و پویانمایی بر ترکیب آثار، نشان می‌دهد جشنواره همچنان اصلی‌ترین ویترین فیلمسازان مستقل و جوان حوزه کودک است؛ قالب‌هایی که از نظر بودجه و تیم تولید در دسترس‌ترند و معمولاً بستر رشد کارگردانان نسل بعد به شمار می‌روند.

دوم، حضور صد و هفت اثر در دسته «فیلم هوش مصنوعی» است؛ دسته‌ای که در فراخوان این دوره برای نخستین بار به رسمیت شناخته شده و ورود آن به بدنه اصلی جشنواره، فصل تازه‌ای در رابطه فناوری و سینمای کودک ایران را گشوده است. آن‌که بیش از ده درصد آثار رسیده در همین قالب نوپا ساخته شده، پیام روشنی برای سیاست‌گذاران دارد: فیلمسازان ایرانی در به‌کارگیری ابزارهای نوین تولید چند قدم جلوتر از ساختارهای داوری و ارزیابی حرکت می‌کنند و جشنواره باید چارچوب‌های داوری و اخلاقی این دسته را هرچه سریع‌تر تدوین کند.

سوم، تعداد محدود فیلم‌های بلند داستانی است. این عدد در مقایسه با بخش کوتاه، یادآور دغدغه همیشگی سینمای کودک ایران است: تولید بلند کودک که هم پرخرج‌تر است و هم بازار اکران محدودتری دارد، همچنان نیازمند حمایت ساختاری است؛ جایی که نقش بنیاد سینمایی فارابی و نهادهای حامی تولید پررنگ می‌شود.

 ۱۱۷فیلم درباره میناب و مقاومت ایران

برجسته‌ترین بخش گزارش آماری این دوره، صد و هفده عنوان فیلمی است که به موضوعات مربوط به مدرسه شجره طیبه میناب، جنگ۱۲ روزه و جنگ رمضان اختصاص دارد؛ یعنی حدود پانزده درصد کل آثار بخش ملی. این آمار نشان می‌دهد فراخوان «بخش ویژه میناب» که با موضوع کودکان و آسیب‌های ناشی از جنگ تحمیلی اخیر منتشر شده بود با استقبال کم‌سابقه فیلمسازان مواجه شده است.

مدرسه شجره طیبه میناب و کودکانی که در حمله به این مدرسه به شهادت رسیدند، به نمادی ملی بدل شده‌اند؛ نمادی که جشنواره با نام‌گذاری بخش ویژه خود به‌یاد شهدای میناب، عملاً واکنشی مستقیم به تحولات اجتماعی و سیاسی پیرامون خود است.

حادثه میناب به کنار موضوعات جنگ۱۲ روزه و جنگ رمضان، سه موج روایی را به هم پیوند می‌دهد: داغ تازه، تجربه جنگ اخیر با دشمن صهیونیستی و حافظه تاریخی دفاع مقدس. فیلمسازان به‌جای انتخاب یکی از این روایت‌ها، هر سه را در کنار هم و در زبان سینمای کودک بازگو کرده‌اند.

این پدیده از منظر ژورنالیستی دست‌کم دو معنا دارد. از یک سو، نشان می‌دهد مضمون مقاومت به یکی از پرتقاضاترین گفتمان‌های روایی سینمای مستقل ایران بدل شده و فیلمسازان کودک و نوجوان به‌جای روایت‌های شعاری، به سراغ حادثه‌های مشخص، مکان‌های مشخص و قهرمانان واقعی رفته‌اند؛ همان رویکردی که سنتاً پرمخاطب‌ترین آثار حوزه دفاع مقدس را ساخته است. از سوی دیگر، حجمصد و هفده اثر برای داوران یک چالش جدی است: انتخاب آثاری که بتوانند درد جنگ را برای مخاطب کودک بدون خشونت تصویری و بدون تلخ‌کردن جهان کودکانه روایت کنند، مبنای داوری متفاوتی می‌طلبد که دبیرخانه باید برای آن ضوابط روشن تعریف کند.

بابک خواجه‌پاشا، کارگردان سینما، در گفت‌وگو با پایگاه رسمی جشنواره  با اشاره به نقش شهدای میناب در جنگ رمضان گفته بود که «شهدای میناب قهرمانان جنگ بودند» و جشنواره کودک باعث بالندگی سینما می‌شود؛ نگاهی که جمع‌بندی اهداف بخش ویژه این دوره است.

جمع‌بندی و چشم‌انداز سینمای کودک ایران

چهار نکته از این گزارش برای آینده سینمای کودک ایران قابل برداشت است. نخست آنکه حجم آثار ارسالی، ظرفیت خلاقی گسترده را نشان می‌دهد که نیازمند مسیرهای نمایش پس از جشنواره است؛ بدون اکران، سکوهای تخصصی و پخش بین‌المللی، بخش بزرگی از این آثار پس از یک نمایش جشنواره‌ای به فراموشی سپرده می‌شوند. دبیرخانه و بنیاد سینمایی فارابی می‌توانند با توسعه بازارچه آثار و مذاکره با سکوهای پخش، چرخه حیات این آثار را طولانی‌تر کنند.

دوم، بخش آثار هوش مصنوعی نشان می‌دهد فناوری‌های نوین به‌سرعت در سینمای کودک جا افتاده است؛ تدوین ضوابط شفاف داوری، افشای میزان استفاده از این ابزارها و آموزش داوران، از الزامات فوری این دوره است.

سوم، استقبال از بخش ویژه میناب نشان می‌دهد که وقتی جشنواره روایت‌های به‌ روز و ملی را با جدیت در فراخوان بگنجاند، فیلمسازان پاسخ می‌دهند. تداوم چنین بخش‌هایی با حفظ استانداردهای هنری و پرهیز از ساده‌سازی می‌تواند پیوند سینمای کودک با حافظه جمعی را پایدار کند.

و سرانجام، محدودیت تولید بلند سینمای کودک یادآور می‌شود که موفقیت جشنواره در جذب آثار کوتاه، به‌تنهایی کافی نیست؛ حمایت هدفمند از پروژه‌های بلند کودک، حلقه مفقوده زنجیره‌ای است که از فیلمساز جوان آغاز و به نسل آینده مخاطبان سینما ختم می‌شود. سی ‌و هشتمین جشنواره با دبیری حامد جعفری و میزبانی أصفهان در مهر ماه برگزار می‌شود و این جشنواره فرصتی است برای اثبات اینکه این زنجیره می‌تواند کامل شود.

[ماهنامه فیلم]