سینمای ایران » نقد و بررسی1398/05/07


این موضوع همیشه‌تازه‌ی تاریخ!

نقد و بررسی فیلم «بهارستان، خانه‌ی ملت»

محمدسعید محصصی

 

بهارستان، خانه‌ی ملت
پژوهش‌­گر، فیلم‌­بردار، تهیه‌­کننده و کارگردان: بابک بهداد. صدابردار: علی­رضا زالی. گفتار متن: رضا نوری، بابک بهداد. گوینده‌ی گفتار متن: شهرام درخشان. رنگ‌­آمیزی و ترمیم عکس: سولماز افتخاری. توازن رنگ و نور: محمدرضا تیموری. تدوین: بابک بهداد، سولماز افتخاری. انتخاب موسیقی: بابک بهداد، گالیا مدبرنیا. برخی گویندگان شخصیت­‌های تاریخی: محمدرضا اصلانی: آیت­‌الله کاشانی. محمد تهامی‌­نژاد: سیدحسن مدرس. فرهاد ورهرام: اتابک اعظم. پیروز کلانتری: دکتر فاطمی. هوشنگ آزادی­ور: مشیرالدوله اعظم. ابراهیم مختاری: سپهبد رزم­آرا. ارد عطارپور: محمدعلی­‌شاه. ارد زند: رضاشاه. محسن استادعلی: احمدشاه. و .... . تهیه­‌شده در مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی. 76 دقیقه، سال 1397.


فیلم با نماهایی هوایی از مسجد سپه­سالار که در باد صبای آلبر لاموریس آمده آغاز می­‌شود و سپس راش­‌هایی سیاه­‌وسفید از همین مکان که متعلق به چند دهه‌ی پیش است و عکس‌­های سیاه‌­وسفید تاریخی که به سبک پیش از اختراع عکس رنگی، با جوهرهای مخصوص رنگ شده و شروع گفتار متن با یکی از جملات طلایی فیلم: «نخستین‌­بار در همین مجلس بود که فریاد ِ زنده‌­باد ملت ایران! شنیده شد.» عبارتی که تکلیف بیننده را با 75 دقیقه‌ی بعد فیلم روشن می­‌کند: در پایان فیلم برای بیننده‌­ای که تا پیش از آن آشنایی چندان اساسی­‌ای با تاریخ مشروطیت و دموکراسی ایران نداشته، میدان بهارستان دیگر یک میدان معمولی نیست؛ مکانی است که به‌­رغم عمر کوتاه­ش نسبت به عمر مثلاً چهارصدساله‌ی میدان نقش‌­جهان اصفهان، نقش بسیار پربار و تعیین‌کننده‌­تری در تاریخ ایران دارد. فیلم تلاش دارد با واخوانی خاطره‌ی میدان بهارستان از آغاز شکل‌­گیری آن به‌عنوان میدانی که مهم‌­ترین ساختمان‌­های ایران عصر مدرن را در خود جاداده، و درمیان­‌گذاشتن این خاطره با مخاطب، این میدان را به خاطره‌ی جمعی او تبدیل کند. فیلم این کار را چه­‌گونه انجام می­‌دهد؟

مهم­‌ترین کار این است که با مرور بیش از صدوسیزده سال تاریخ مشروطیت، داستانی درخور یک مستند بلند تهیه شود. برخی از تاریخ‌­ها ازجمله «تاریخ بیداری ایرانیان» اثر ناظم‌­الاسلام کرمانی واقعاً وارد فضای روایت داستانی شده‌­اند و برخی دیگر ملاط‌­های بسیار مناسبی برای داستان‌­گویی به­‌دست می­‌دهند، اما بهارستان، خانه‌ی‌ ملت کار سخت­‌تری بر دوش داشته زیرا می‌‌بایستی به‌­عنوان فیلم مستند اساس کار خود را می­‌گذاشته بر مواد استنادی سینمایی. مواد استنادی بهارستان، ... این‌هاست: فیلم‌­های آرشیوی، عکس­‌های موجود و کپی صفحات روزنامه­‌ها (که بنا به اظهار کارگردان گردآوری­‌شان چیزی نزدیک به دو سال زمان برد)، تصاویر طراحی‌شده از مقاطعی که هیچ سند تصویری در موردشان موجود نیست و معدودی نوارهای صوتی از شخصیت‌هایی که در فیلم حضور دارند. با این مواد استنادی، روایت تاریخ مهم‌­ترین میدان شهر تهران (از نظر تاریخ تحولات اجتماعی و سیاسی) در طی بیش از یک قرن، کار آسانی نمی‌­توانست بود. به همین دلیل فیلم‌­ساز به‌­کمک پژوهش کتاب­خانه‌­ای بسیار دقیق خود و مهم‌­تر از آن جدانشدن از ایده‌ی اصلی فیلم که همانا روایت کل تاریخ تحولات مرتبط با مشروطیت ایران با اتکا به اصل وحدت مکان (تمرکز دادن تمام این‌­ها بر محور جغرافیایی خود میدان بهارستان) بود؛ توانسته ساختاری پیچیده و البته باشکوه را برای این روایت تاریخی بنا کند. نخ تسبیح این عناصر متعدد این­‌هاست: گفتار متنی که کوشیده سخن ناظری موشکاف اما بی­‌طرف نسبت به این تاریخ پرفرازوفرود باشد و بازسازی سخنان مهم شخصیت­‌های تاریخی بسیاری که به شرح و فهم آن گفتار متن کمک رساند. این بخش از کار یعنی بازسازی سخنان آن شخصیت‌­ها به‌­گونه­ای که در فیلم می‌­بینیم اگر نتوان گفت نوآوری­، کاری بوده که تاکنون در سینمای مستند ما سابقه نداشته است: استفاده از صدای طبیعی مستندسازانی از همه‌ی نسل­‌های سینمای مستند ایران، ابتکاری که این هم حس را در بیننده ایجاد می­‌کند که حتا دوبله‌ی فیلم هم مستند است و افزون بر آن فیلم حاصل کار و کوشش تمام نسل‌­های مستندساز کشور است. به­‌گمان نگارنده این کار نوعی به­‌مشارکت­‌طلبیدن بیننده برای مخاطبه‌ی بیش‌­تر با فیلم معنا می‌­دهد. گفتار متن و صدای شخصیت­‌های تاریخی درواقع بیان‌­گر داستان مشروطیت در جزییات آن است و بیننده تنها شاهد گزارشی از مشروطیت ایران و مهم­‌ترین نماد آن یعنی مجلس شورای ملی نیست.

به همین دلیل گفتار متن در ترکیب با روایت شخصیت­‌های تاریخی، واجد فرازوفرودهای دراماتیک بسیاری است و حس‌­وحالی که سکانس‌‌ها و صحنه­‌های به­‌طورعمده مرکب از عکس­ و طراحی و راش­‌های تاریخی، ایجاد می­‌کنند؛ چندان کم از یک فیلم تاریخی داستانی با بازی­گران و سکانس­‌های شلوغ و دکوپاژشده ندارند. سکانس­ه‌ا با مفصل­‌بندی‌هایی که یا توسط یک جمله‌ی به‌­اصطلاح طلایی به هم مرتبط شده­‌اند، یا صدا و تصویر انجام یک ترور سیاسی و یا شلیک توپ­خانه‌ی قزاقان به مجلس و مانند این‌­ها، داستان فیلم را هرچه پرکشش‌­تر به‌­پیش می‌­برند: عبارت‌­ها و جملاتی مانند «برملاشدن این پیمان در ایران هنگامه­‌ای برپا کرد.»، «با این وصف کلم‌­فروشی در سوییس بر پادشاهی در ایران ترجیح دارد!»، «ملتی که راضی به زورگفتن شود به­‌همان طریق راضی به زورشنیدن می­‌شود!» و الی آخر علاوه بر این­‌که مخاطب را به قلب تحولات تاریخ مشروطه رهنمون می­‌کند، زیروبم‌­های داستان فیلم را هم بر او آشکار می­‌سازد. در ارتباط با این ظرایف که در جای­جای فیلم مشاهده می­‌شود باید ار این نکته هم انگشت گذارد که بدون ایده‌­پردازی و طراحی منسجم  کارگردان دست­یابی به این­‌همه اسناد معتبر که سبب غنای ساختاری گفتار و روایت شخصیت­‌های تاریخی شده، امکان­پذیر نبود؛ زیرا با توجه به فهرست بلندبالای کتاب­‌ها و اسناد و مواد تصویری آرشیوهای مربوط به مقاطع گوناگون دوران معاصر ایران که در عنوان­‌بندی فیلم آمده، مطالعه و پژوهش ژرف و گستره در جزءجزء این مقاطع تاریخ تحول و مدرنیت ایران به‌­تنهایی نمی­‌توانست راهنمای سازنده‌ی فیلم باشد. این واقعیتی است که بدون طراحی دقیق ساختار فیلم، غور در دریای اطلاعات مزبور، حتا می‌­تواند سبب گم‌­گشته‌­گی و بلاتکلیفی سازنده‌ی اثر شود.

در روند تحولات مرتبط با میدان بهارستان که از نظر زمانی تا مقطع انقلاب اسلامی را دربرمی­‌گیرد، البته اشتباه‌­هایی هم در روایت تصویری فیلم رخ می­‌دهد. ازجمله در مقطع آمدن سرلشکر ازهاری تا فرار شاه، نماهایی از مقابله‌ی مردم مسلح با عناصر رژیم نشان داده می­‌شود. درحالی­‌که در آن مقطع مقابله‌­های مسلحانه تنها محدود بود به باقی­‌مانده‌ی نیروهای سازمان­‌های چریکی سیاسی یا در یک مورد حمله‌ی گروهی از نیروهای مسلح طرف­دار انقلاب به باشگاه افسران در پادگان سلطنت­‌آباد، اما این درگیری­‌های مسلحانه در برابر مقابله‌ی مردم با دست خالی با نیروهای گارد شاهنشاهی عملاً چیزی به­‌حساب نمی­‌آمد. اما این موضوع را کسانی می‌توانند متوجه شوند که در کوران حوادث انقلاب بوده‌­اند. اما این شاید تنها نقطه‌ی ضعف در فیلم باشد که در برابر نقاط قوت بسیار فیلم چندان دیده نمی‌­شود.

خلاصه این­‌که بهارستان... یکی از مستندهای مهم سال­‌های اخیر است که در فهم از چگونه­‌گی تحول انسان معاصر ایرانی و به‌­ویژه برای نسل جوان ایران ملاطی مهم فراهم می­‌کند و نگاه تحلیلی فیلم نسبت به روی‌دادهای معاصر برای آنان که عادت دارند از ریزه­کاری­‌های بصری و صوتی مستندها فراتر بروند، کلیدهایی را هم برای درک تحولات بعدی کشور در اختیارشان می‌‌گذارد.

کانال تلگرام ماهنامه سینمایی فیلم:

https://telegram.me/filmmagazine

آرشیو

سینماهای تهران


سینمای شهرستانها


آرشیوتان را کامل کنید


شماره‌های موجود


خبرنامه

به خبرنامه ماهنامه فیلم بپیوندید: