میان ایجاز و ابزار

چهل ‌و دومین جشنواره بین‌المللی فیلم کوتاه تهران

در دومین روز چهل‌وسومین جشنواره بین‌المللی فیلم کوتاه تهران، بحث درباره ماهیت این قالب سینمایی و نسبت آن با تحولات تازه فناوری، در کنار نمایش آثار، جای ویژه‌ای در برنامه‌ها داشت. اگر نمایش فیلم‌ها میدان مواجهه مستقیم با حاصل کار فیلم‌سازان بود، نشست‌های تخصصی فرصتی فراهم کردند تا از خودِ فیلم کوتاه، از معیارهای سنجش آن و از دشواری‌های حفظ هویت مستقلش در میان الگوهای آشنای روایت و امکانات تازه تولید سخن گفته شود.

فیلم کوتاه، سینمایی بلند در ابعاد کوچک‌تر

نشست «معیار و عیار» از مجموعه برنامه‌های ۴۳ـ۲۰، با حضور همایون اسعدیان، رضا فهیمی و آرمان فیاض و اجرای اسماعیل باستانی، به یکی از پرسش‌های قدیمی اما همچنان حل‌نشده سینمای کوتاه پرداخت: چه چیزی یک فیلم کوتاه را به اثری موفق تبدیل می‌کند و آیا می‌توان برای آن، جدا از معیارهای رایج سینمای بلند، ملاک‌هایی مستقل در نظر گرفت؟

تأکید سخنان اسعدیان بر این بود که فیلم کوتاه را نمی‌توان صرفاً با زمان محدودش تعریف کرد. تفاوت این دو قالب به اندازه آن‌ها خلاصه نمی‌شود؛ شیوه ورود به جهان فیلم، انتخاب لحظه روایی، نحوه گسترش موقعیت و چگونگی پایان دادن به آن، در فیلم کوتاه منطق خاص خود را دارد. از همین رو، موفقیت در سینمای بلند لزوماً به معنای شناخت زبان فیلم کوتاه نیست و برعکس، ساختن فیلم کوتاهی موفق نیز الزاماً مقدمه‌ای برای ورود به سینمای بلند به شمار نمی‌آید.

در این میان، مسئله ایجاز و نسبت آن با تدوین، بخش دیگری از گفت‌وگو را شکل داد. رضا فهیمی به پرگویی و ضعف در تدوین برخی آثار اشاره کرد؛ مسئله‌ای که در فیلم کوتاه اهمیتی دو چندان پیدا می‌کند. محدودیت زمان، به‌خودی‌خود ایجاز نمی‌آفریند. فیلم کوتاه زمانی به فرم خود دست می‌یابد که هر جزء آن در مناسباتی سنجیده با کلیت اثر قرار گیرد و هیچ لحظه‌ای صرفاً برای توضیح آنچه پیش‌تر فهمیده شده، ادامه نیابد.

در چنین نگاهی، تدوین تنها مرحله‌ای فنی برای اتصال نماها نیست؛ بخشی از اندیشیدن به فیلم است. ریتم، حذف، مکث و نسبت میان اطلاعات، همان‌قدر در شکل‌گیری اثر نقش دارند که ایده اولیه یا اجرای صحنه‌ها. کوتاهی فیلم، بیش از آنکه امتیازی کمی باشد، مسئولیتی در برابر تک‌تک انتخاب‌های فیلمساز ایجاد می‌کند.

آرمان فیاض نیز در این بحث بر اهمیت نگاه شخصی و جسارت در انتخاب تأکید داشت. یکی از مخاطرات سینمای کوتاه، به‌ویژه در دوره‌ای که الگوهای روایی سینمای تجاری و سریال‌ها بیش از گذشته در دسترس فیلم‌سازان جوان قرار دارند، نزدیک شدن آثار به شکل‌های امتحان ‌پس ‌داده و دور شدن از تجربه‌های شخصی است. در این وضعیت، فیلم ممکن است از نظر اجرا بی‌نقص باشد، اما در نهایت چیزی به زبان سینما اضافه نکند.

اهمیت چنین گفت‌وگویی در آن است که مسئله فیلم کوتاه را از بحث‌های صرفاً اجرایی فراتر می‌برد. پرسش فقط این نیست که فیلم چگونه ساخته شده یا تا چه اندازه از امکانات تولید بهره گرفته است؛ مسئله این است که چرا این داستان باید در قالب فیلم کوتاه روایت شود و چه چیزی در این شکل از روایت به دست می‌آید که در قالبی دیگر ممکن نیست.

هوش مصنوعی و مسئله مؤلف

نشست تخصصی امیر سحرخیز درباره کاربرد هوش مصنوعی در تولید فیلم، سویه دیگری از تحولات سینمای امروز را پیش کشید. گسترش ابزارهای تولید تصویر و ویدئو، مرزهای فنی فیلمسازی را جابه‌جا کرده و امکاناتی را در اختیار سازندگان قرار داده است که تا چند سال پیش، دستیابی به آن‌ها به گروهی بزرگ، تجهیزات پرهزینه یا زمان طولانی نیاز داشت. با این‌ حال، افزایش امکانات لزوماً به افزایش کیفیت هنری منجر نمی‌شود.

محور اصلی بحث سحرخیز، تمایز میان توانایی ابزار و تصمیم خلاقه بود. هوش مصنوعی می‌تواند در اجرای ایده‌ها، آزمودن شکل‌های بصری و کوتاه کردن مسیر تولید نقش مؤثری داشته باشد، اما همچنان باید روشن باشد که ایده از کجا می‌آید، انتخاب‌ها بر چه اساسی صورت می‌گیرند و حاصل این فرایند قرار است چه تجربه‌ای برای تماشاگر بسازد.

این پرسش برای فیلم کوتاه اهمیتی ویژه دارد. دسترسی آسان‌تر به ابزارهای تولید ممکن است امکان تجربه‌گری را گسترش دهد و به فیلمسازانی که با محدودیت مالی و فنی روبه‌رو هستند مجال بیشتری برای تحقق ایده‌هایشان بدهد. اما در سوی دیگر، همین سهولت می‌تواند به تکثیر تصاویر چشمگیر و آثار شبیه به یکدیگر بینجامد؛ محصولاتی که جذابیت فنی‌شان جای شخصیت و ضرورت هنری اثر را می‌گیرد.

مسئله، در نهایت، مخالفت یا موافقت با فناوری نیست. سینما از آغاز تاریخ خود با ابزارها و امکانات تازه دگرگون شده است؛ اما هیچ ابزار تازه‌ای به‌تنهایی پاسخ‌گوی پرسش‌های بنیادین فیلمسازی نیست. آنچه یک فیلم را از مجموعه‌ای از تصاویر متحرک متمایز می‌کند، رابطه‌ای است که میان فرم، روایت، شخصیت و نگاه مؤلف برقرار می‌شود. هوش مصنوعی نیز، مانند هر ابزار دیگری، در همین نسبت معنا پیدا می‌کند: آیا به بیان دقیق‌تر یک ایده یاری می‌رساند یا قرار است جای خالی آن را بپوشاند؟

آنچه از فیلم کوتاه انتظار می‌رود

در کنار نمایش آثار رقابتی و برنامه‌های جنبی، مباحث روز دوم بار دیگر به مسئله‌ای بازگشتند که در دوره‌های مختلف جشنواره مطرح بوده است: استقلال فیلم کوتاه و نسبت آن با جریان‌های مسلط سینما. فیلم کوتاه، به سبب محدودیت زمانی و امکان تولید با امکانات کمتر، همواره عرصه‌ای برای آزمودن شکل‌های تازه روایت و تجربه‌های شخصی بوده است. این ویژگی اما به‌خودی‌خود تضمین‌کننده نوآوری نیست. فیلم کوتاه نیز می‌تواند در تکرار قراردادهای آشنا گرفتار شود؛ همان‌طور که ممکن است در زمانی اندک، جهانی کامل و ماندگار بسازد.

از این منظر، اهمیت نشست «معیار و عیار» در طرح دوباره همین مسئله بود: ارزیابی فیلم کوتاه، بیش از آنکه به شمار دقایق یا میزان دشواری تولید وابسته باشد، به شناخت رابطه میان فرم و مضمون نیاز دارد. در سوی دیگر، بحث هوش مصنوعی یادآوری می‌کرد که تغییر ابزارها، پرسش از کیفیت و اصالت را منتفی نمی‌کند؛ بلکه آن را پیچیده‌تر می‌سازد.

چهل ‌و سومین جشنواره بین‌المللی فیلم کوتاه تهران در روز دوم خود، در کنار ادامه نمایش فیلم‌ها، این فرصت را فراهم آورد که درباره خودِ سینما نیز گفت‌وگو شود؛ درباره اینکه فیلم‌ساز چه چیزی را انتخاب می‌کند، چه چیزهایی را کنار می‌گذارد و چگونه از امکانات موجود، زبانی مختص به خود می‌سازد. در سینمای کوتاه، شاید بیش از هر قالب دیگری، آنچه حذف می‌شود به اندازه آنچه باقی می‌ماند اهمیت داشته باشد و آنچه در نهایت در ذهن تماشاگر می‌ماند، نه الزاماً پرخرج‌ترین یا پرزرق ‌و برق‌ترین لحظه، بلکه لحظه‌ای است که حضورش در فیلم ضرورت دارد.

[ماهنامه فیلم]