سکوت انسان در هیاهوی ماشین

balletMecanique 1924

جورج آنتایل، آهنگ‌ساز آوانگارد آمریکایی، با آثاری که از ساختارشکنی، تکنولوژی و آشوب موسیقایی بهره می‌برد، به نمادی از مدرنیسم افراطی در موسیقی قرن بیستم تبدیل شد. این مقاله می‌کوشد فلسفه‌ موسیقایی او را، با تکیه بر موسیقی‌اش برای فیلم باله مکانیکی اثر فرناند لژه و دادلی مرفی، از منظر هربرت مارکوزه، فیلسوف مکتب فرانکفورت، بررسی کند. مارکوزه، هنر را ظرفیتی برای رهایی انسان از سلطه‌ نظام سرمایه‌داری و شرایط موجود می‌داند. نویسنده با تحلیل تطبیقی آثار و نگرش آنتایل و مفاهیم کلیدی مارکوزه، یعنی «زیبایی‌شناسی منفی» و «یادآوری رهایی»، نشان می‌دهد که موسیقی آنتایل، علی‌رغم ظاهر مکانیکی و تکنیکی، می‌تواند حامل امکان‌های رهایی‌بخش و انتقادی باشد. حاصل این بررسی جایگاه آنتایل را نه فقط در تاریخ موسیقی مدرن، بلکه در بستر اندیشه‌ی انتقادی روشن‌تر می‌کند.

جورج آنتایل و جهان صنعتی

جورج آنتایل در دوران جوانی، به شدت تحت تأثیر صدای ماشین‌آلات و کارخانه‌های اطراف خانه‌اش در محله‌های صنعتی قرار گرفت. ترنتون، شهری به‌شدت صنعتی، با ریتم پیوسته‌ی کارخانه‌ها و قطارها، پس‌زمینه‌ی همیشگی زندگی ساکنانش بود. همین زمینه به فلسفه‌ موسیقایی او شکل داد، فلسفه‌ای که مکانیسم را جایگزین معماری می‌کند. او موسیقی امپرسیونیستی را بیش از حد احساسی و وابسته به ادبیات می‌دید و استراوینسکی را می‌ستود، چون از ماشین‌آلات موسیقایی در بازآفرینی صدا بهره گرفته بود.

برخلاف موسیقی آتونال و به زعم او محاسبه‌گرانه‌ شونبرگ، آنتایل به‌دنبال موسیقی‌ای بود که ماجراجویی در فضا و زمان باشد، نه بازی صرف با فرم و نظریه. او در آثارش از پیانو طوری استفاده می‌کند که صدایی کوبنده و منسجم، شبیه ضربات ماشین، تولید شود. این صدا نه‌تنها پژواک زندگی صنعتی مدرن است، بلکه بازتاب فلسفه‌ هنری او هم هست: هنری که باید دقیق، زمان‌مند و مکانیکی باشد و درعین ‌حال زنده و پویا بماند. آنتایل به‌ویژه تحت تأثیر فناوری‌های جدید و جنبش‌های هنری مانند آنارشیسم، دادائیسم و ضد رمانتیسم بود.

این رویکرد در موسیقی آنتایل برای فیلم باله مکانیکی (۱۹۲۴) اثر فرناند لژه و دادلی مرفی به اوج می‌رسد. آنتایل در ارکستراسیون اصلی موسیقی این فیلم دادائیستی، که برای شانزده پیانولا نوشته شد، هدفش را نمایش زیبایی «سرزندگی تلاش‌های انسانی» قرار داد، نه تلاش‌های ماشین. هم‌راستایی موسیقی و فیلم در اجرای هم‌زمان ناکام ماند، اما فیلم «باله مکانیکی» به‌طور نمادین به مکانیزه شدن بدن انسان اشاره دارد و موسیقی آنتایل با ریتم‌های تکراری و مکانیکی‌اش این فرآیند را تکمیل می‌کند.

در این موسیقی از عناصر غیرموسیقایی مانند زنگ‌های الکتریکی، آژیرها و حتی صدای پروانه‌های هواپیما استفاده کرد تا ارتباطی مستقیم با پیشرفت‌های صنعتی برقرار کند. او نوشت که این موسیقی نخستین اثر موسیقایی است که به‌طور کامل از دل ماشین‌ها و برای ماشین‌ها ساخته شده است.

لژه و مرفی با مونتاژ و انعکاس آینه‌ای، بدن انسان را در تصاویری تجزیه ‌شده، شامل صورت‌های تحریف ‌شده، چشم‌ها، لب‌ها و پاهای با ماشین‌ها و صنعت مکانیکی ترکیب می‌کنند. با تدوین ریتمیک و تکرار، مرز میان انسان و ماشین محو می‌شود، تا جایی‌که تماشاگر دیگر نمی‌تواند بدن انسان را از ماشین تمیز دهد.

آنتایل با موسیقی‌اش از ترس و حیرت انسان‌ها در برابر فناوری‌های نوین پرده برمی‌دارد و می‌کوشد آنچه این فناوری‌های‌ نمادین نمایندگی می‌کنند به تصویر بکشد. فیلم و موسیقی روی هم یک روایت استعاری از مکانیزه ‌شدن کار انسانی در قرن بیستم‌اند، جایی‌که انسان‌ها نه‌تنها به ماشین وابسته‌اند، بلکه بخشی از ریتم و تکرار خودکار صنعت می‌شوند. خود او می‌گوید: «این ریتم ماشین است، به زیبایی همان‌طور که یک هنرمند می‌تواند آن را ارائه دهد. این زندگی، تولید، صنعت امروز است.»

خوانش مارکوزه‌ای

هربرت مارکوزه‌ حذف انسان را به‌مثابه اعتراض می‌خواند. سئوال اینجاست که آیا آنتایل انسان را حذف می‌کند یا تمهیدی دیگر می‌چیند؟ موسیقی آنتایل در آغاز شاید تسلیم در برابر ماشین به نظر برسد، اما در ژرفای زیبایی ‌شناختی‌اش فریادی خاموش علیه ماشینی ‌شدن انسان است. آنتایل انسان را حذف نمی‌کند تا فراموشش کند، بلکه او را از صحنه کنار می‌زند تا غیابش دردناک‌تر حس شود. این «بی‌انسانی» اعتراضی است به نظامی که حضور انسانی را به‌تدریج حذف می‌کند و جایش را به نظم مکانیکی بی‌جان می‌دهد. به این معنا موسیقی آنتایل تجربه‌ای رهایی‌بخش است، چون از خلال بیگانگی، گوش را به پرسشگری وا می‌دارد: چرا صدا دیگر انسانی نیست؟ چرا این همه خشونت صوتی؟

مارکوزه در «انسان تک‌ساحتی» از «والایش‌‌زدایی سرکوبگرانه» سخن می‌گوید: فناوری که زمانی نوید بخش آزادی بود، اکنون در نقش نگهبان زندان ظاهر شده است. موسیقی آنتایل برای فیلم «باله مکانیکی» نمونه‌ای شنیداری از همین وضعیت است. این موسیقی از ابزار تکنولوژیک برای نوآوری استفاده می‌کند، اما این نوآوری نه در خدمت بیان انسانی، بلکه در جهت تشدید بیگانگی است. با تبدیل انسان به غایب اصلی موسیقی، آنتایل غیاب او را به ما یادآوری می‌کند. مکانیزه ‌شدن موسیقی بازتاب مکانیزه‌ شدن زندگی است و موسیقی آنتایل با عریان‌کردن بی‌انسانی نظامی که در دل آن خلق شده، نوعی مقاومت را سامان می‌دهد. مارکوزه این را «زیبایی‌شناسی انتقادی» می‌نامد: هنری که به جای تسلی ‌بخشی و سازگاری، گسست، ناآرامی و پرسشگری ایجاد می‌کند.

از نگاه مارکوزه، هنر «قدرت نفی‌ کننده» دارد، یعنی توانایی نشان‌دادن آنچه در واقعیت سرکوب شده است. در این‌جا مخاطب دیگر در موقعیت لذت ‌بردن نیست، بلکه با وضعیت خودش روبه‌رو می‌شود و تجربه‌ شنیداری به کُنشی فکری بدل می‌شود: چرا این صداها چنین بی‌رحم‌اند. چرا هیچ جایی برای بیان انسانی باقی نمانده است. چرا خشونت نه در محتوای موسیقی، بلکه در ساختار آن است؟ این پرسش‌ها همان چیزی‌اند که مارکوزه «بیگانگی آگاهانه» می‌نامد: هنر با آگاه‌کردن مخاطب به وضعیت بیگانگی، او را از درون به مقاومت وا می‌دارد.

در نهایت، هنر به‌ مثابه پناهگاه سوبژکتیویته‌ی رهایی‌ بخش مطرح می‌شود. در جهانی که همه‌ عرصه‌های زندگی به عقلانیت ابزاری تقلیل یافته‌اند، هنر می‌تواند واپسین پناهگاه «سوبژکتیویته‌ی رهایی‌بخش» باشد، اما نه هر هنری؛ تنها هنری که نپذیرد، سازگار نشود و آن‌طور که بازار می‌طلبد زیبا نباشد. موسیقی آنتایل با همین خشونت و تکرار بی‌احساس از ما می‌خواهد دوباره انسان را حس کنیم؛ نه در صدا، بلکه در جای خالی‌اش. این جای خالی دردناک است، اما همین درد محمل آگاهی است. ما غیاب انسان را حس می‌کنیم چون هنوز به او دل‌ بسته‌ایم. پس این موسیقی نفی انسان نیست، اعتراض به حذف انسان است. صدا به کُنشی سیاسی بدل می‌شود، نه با کلمه، بلکه با تأثیر.

به همین دلیل ما را بیدار می‌کند؛ اگرچه این موسیقی هیچ نویدی از صلح و آرامش نمی‌دهد، دقیقاً ما را از خواب خوش ایدئولوژی بیرون می‌کشد، بی‌آن‌که چیزی را موعظه کند. مارکوزه می‌گوید: «هنر بُعدی را می‌گشاید که برای دیگر تجربه‌ها دست‌نیافتنی است؛ بُعدی که در آن انسان، طبیعت و اشیا، دیگر تابع قانون اصل واقعیتِ مستقر نیستند.»

به بیان دیگر، از نگاه مارکوزه، هنر دریچه‌ای است به بُعدی که در آن انسان و جهان دیگر تابع منطق واقعیت مستقر نیستند و این همان جایی است که موسیقی آنتایل نشانه رفته است.

[ماهنامه فیلم]