سینمای ایران » چشم‌انداز1399/07/03


پرورش معیار‌های شخصی

چگونه فیلم ببینیم - 69

 

برای این که به توانایی‌های انتقادی خودمان اعتماد پیدا کنیم؛ چه‌بسا پرورش معیار‌های شخصی برای ارزیابی فیلم‌ها بتواند سودمند باشد. دشواری چنین کاری ناشی از آن باشد که چندتایی از منتقدان حرفه‌ای، قواعد سفت و محکمی برای داوری پیرامون فیلم‌ها بنا کرده‌اند. دوایت مک‌دونالد در مقدمه‌ی مجموعه‌ای از یادداشت‌های سینمایی‌اش از دشوار بودن تعریف قواعد عام سخن گفته ‌است: «آن چه پس از چهل سال نوشتن درباره‌ی سینما و منتقد مادرزاد بودن می‌دانم این است که چه چیزی را دوست دارم و چرا. اما نمی‌توانم این چرایی را در قالب خاصی توضیح بدهم. از پرداختن به نظریه‌ی عام، دیدگاه وسیع‌تر، ترکیب عوامل فیزیکی و روانی و چیزهایی از این قبیل همیشه خود‌داری کرده‌ام. این که چنین اختلالی در توان انتقادی مرا باید یک ویژگی خاص نامید یا از سر خیر‌خواهی آن را یک ضعف دانست؛ نمی‌دانم اما می‌دانم که قطعاً یک چنین دیدگاهی در من وجود دارد. اما کسانی که تشنه‌ی قطعیت و یقین هستند؛ دائماً از من می‌پرسند چه استاندارد‌ها و قواعدی برای نقد یک فیلم دارم. من هرگز به این پرسش نمی‌توانم جواب بدهم. چند سال پیش برخی مرا تحریک کردند تا چند قاعده را روی کاغذ بیاورم. به دلایلی که روشن است، تا کنون آن‌ها را منتشر نکرده‌ام. آن قواعد این‌ها هستند:
1- آیا شخصیت‌های فیلم استحکام دارند و آیا اصلاً شخصیتی وجود دارد؟
2- آیا فیلم نسبتی با زندگی دارد؟
3- آیا فیلم‌برداری آن کلیشه‌ای است؟ یا به فیلم خاصی نظر دارد و آیا فیلم‌برداری‌اش مخصوص به خود هست یا نه؟
4- آیا بخش‌های فیلم با یکدیگر هماهنگی دارند و آیا ریتم فیلم طوری شکل گرفته که فرم، ترکیب‌بندی، نقطه‌ی اوج و تنشی ایجاد بشود که با اثر خارق‌العاده‌ای روبرو بشویم؟
5- آیا ذهنیتی پشت فیلم وجود دارد و حسی در آن هست که دستمایه‌ی فیلم را هوشمندانه بر مخاطبان تحمیل کند؟»

شبکه اجتماعی مشکل مهمی که داشتن قواعد ایجاد می‌کند آن است که میل دارند غیرقابل انعطاف باشند و نمی‌توانند این قواعد را گسترش داده یا به گونه‌ای عمل کنند که با فیلم مورد نظر تطبیق پیدا کنند. آن‌چه لازم است، مجموعه‌ای از قواعد عام اما انعطاف‌پذیر یا قرارداد‌های انتقادی است که برای بسیاری از فیلم‌ها کاربرد داشته باشند اما جوابگوی استثناها نیز باشند. ممکن است که منتقد یا مخاطب با فیلمی روبرو شود که ساختاری تازه داشته و به هیچ یک از قواعد موجود تن در نداده و فیلم مهمی نیز باشد. قواعد منعطف انتقادی که رویکردی کاملاً مستحکم داشته باشند به ما اجازه می دهند که چنان فیلمی را ارزیابی کنیم. از آن‌جا که مدام فیلم‌ها عرصه‌های تازه‌ای را تجربه می‌کنند قواعدی که به کار می‌گیریم باید به ‌طور دائم تغییر و به شکلی رشد کنند که جوابگوی نیاز‌های ما باشند.

برای پروروش معیار‌های شخصی‌مان در ارزیابی فیلم‌ها شاید بتوانیم سعی کنیم که مجموعه‌ای از پرسش‌ها را فرموله کنیم تا در برابر هر فیلمی آن‌ها را از خودمان بپرسیم. یا مجموعه‌ای از ویژگی‌ها را فهرست کنیم که به نظرمان در مواجهه با هر فیلمی مهم و اساسی‌اند. هر یک را که انتخاب کنیم، باید بدانیم که کار آسانی در پیش نداریم اما باید تلاش کنیم تا به این فهم برسیم که چرا برخی فیلم‌ها از برخی دیگر بهتر هستند. حتی با داشتن قواعدی که تصور می‌کنیم کافی هستند همچنان باید این وسوسه را در ذهن داشته باشیم که این قواعد وحی آسمانی نیستند.

به این موارد توجه کنیم:
1- سعی کنید پنج یا ده پرسشی را که تصور می‌کنید باید هنگام داوری مزیت‌های یک فیلم به آن‌ها پاسخ داد؛ طرح‌ریزی کنید یا پنج یا ده ویژگی را که فکر می‌کنید ذاتی یک فیلم خوب هست فهرست کنید.
2- اگر نمی‌توانید چنین پرسش‌هایی طرح کنید یا در خودتان اعتمادبه‌نفس نمی‌‌بینید که صحت ویژگی‌هایی را که فهرست کرده‌اید بربشمارید روش دیگری را امتحان کنید: ده فیلم مورد علاقه در عمرتان را فهرست کنید: سپس این پرسش‌ها را درباره‌ی آن‌ها بپرسید و ببینید آیا پاسخ‌های‌تان نشان‌دهنده‌ی معیار‌های شخصی شما در ارزیابی فیلم‌ها هستند یا نه.
الف- هر یک از فیلم‌های فهرست خود را به دقت در نظر گرفته و تصمیم بگیرید که کدام یک از سه یا چهار عنصری که از همه بیش‌تر می‌پسندید در این فیلم‌ها دیده می‌شوند. سپس ببینید کدام یک بیش از همه در دوست داشتن شما نقش داشته یا باعث شده که آن فیلم‌ها را به دیده‌ی احترام نگاه کنید.
شکارچی گوزن ب - چه تعداد از فیلم‌های فهرست شما ویژگی‌هایی را دارند که به‌ نظر شما کاربردی‌ترین است؟ کدام یک از این فیلم‌ها بیش‌ترین شباهت را به خصیصه‌هایی دارند که بیش از همه می‌پسندید؟
ج- آیا ویژگی‌هایی که مورد نظر شمایند همان‌هایی هستند که از منظر انتقادی بر روی آن‌ها تأکید می‌شود یا مجموعه‌ای از سلایق شما را در بر می‌گیرند؟ برای مشخص شدن این موضوع به پرسش‌های زیر پاسخ بدهید:
1) کدام یکی از فیلم‌های فهرست خود را  از ابتدا به دلایل تکنیکی بزرگ دانسته و احترام می‌گذارید؟
2) آیا در تعدادی از فیلم‌های فهرست شما یک بازیگر مشابه وجود دارد؟
3) چه تعداد از فیلم‌های فهرست شما ساخته‌ی یک فیلم‌ساز هستند؟
4) کدام یک از فیلم‌های فهرست شما به نکته‌ی خاصی اشاره می‌کنند؟
5) کدام یک از فیلم‌های فهرست شما تأثیر حسی یا عاطفی بسیار واقعی و قدرتمندی بر جای می‌گذارند؟
6) کدام فیلم‌ها در فهرست شما را می‌توان به عنوان فیلمِ ژانر دسته‌بندی کرد و چه تعداد از آن‌ها به یک ژانر تعلق دارند؟
7) کدام یک از فیلم‌ها به تضاد میان «دارا» و «ندار» می‌پردازد؟
8) کدام یک از فیلم‌ها زن‌ها (و گروه‌های اقلیت  را) نشان می‌دهند که نگاه سنتی و کلیشه‌ای به خویش را برنمی‌تابند؟
9) کدام فیلم از فهرست شما به‌شدت به نماد‌های پیچیده متکی‌‌اند و نیاز به تفسیر دارند؟
د- کدام یک از پاسخ‌های شما به پرسش‌های ۱ تا ۹ ترجیح‌های شخصی شما را آشکار می‌سازند؟
ه- تا چه حدی فهرست فیلم‌های مورد علاقه‌تان با تلاش ابتدایی شما در رسیدن به معیار‌های شخصی و ارزیابی‌ فیلم‌ها در تضاد قرار می‌گیرد؟ چگونه استاندارد‌های شما تغییر می‌یابند و یا احتمالاْ چیزی به آن‌ها افزوده می‌‌شود تا با فهرست فیلم‌های مورد علاقه‌تان همخوانی بیش‌تری پیدا کنند؟

فیلم‌هایی برای مطالعه‌ی بیش‌تر:
قوی‌ سیاه (۲۰۱۰)، بانی و کلاید (۱۹۶۷)، تصادف (۲۰۰۴)، شکارچی گوزن (۱۹۷۸)، سخنرانی پادشاه (۲۰۱۰)، تلقین (۲۰۱۰)، ۱۲۷ ساعت (۲۰۱۰)، مردم معمولی (۱۹۸۰)، پرسونا (۱۹۶۶)، راز‌ها و دروغ‌ها (۱۹۹۶)، یک مرد جدی (۲۰۰۹)، شبکه اجتماعی (۲۰۱۰)، ۲۰۰۱ : یک ادیسه‌ی فضایی (۱۹۶۸)،‌ هشت و نیم (۱۹۶۳).

کانال تلگرام ماهنامه سینمایی فیلم:

https://telegram.me/filmmagazine

آرشیو

سینماهای تهران


سینمای شهرستانها


آرشیوتان را کامل کنید


شماره‌های موجود


خبرنامه

به خبرنامه ماهنامه فیلم بپیوندید: