سینمای جهان » چشم‌انداز1392/12/27


شاعر، مورخ، جنگ‌جو

دوباره بنواز سام (25): درباره‌ی «پاتن» ساخته‌ی فرانكلین جی. شافنر

گردآوری و ترجمه: رضا حسینی


پاتن
 Patton (در ایران: ژنرال پاتن)
كارگردان: فرانكلین جی. شافنر، فیلم‌نامه: فرانسیس فورد كوپولا و ادموند اچ. نورث بر اساس كتاب زندگینامه‌ای «پاتن: آزمون سخت و پیروزی» نوشته‌ی لادیسلاس فاراگو و كتاب خاطرات عُمَر آن. برادلی با عنوان «داستان یك سرباز». مدیر فیلم‌برداری: فرد جِی. كونِكمپ. تدوین: هیو اس. فولر. موسیقی: جری گلداسمیت. بازیگران: جرج سی. اسكات (ژنرال جرج اس. پاتن جونیور)، كارل مالدن (ژنرال عمر آن. برادلی)، مایكل بیتس (ارتشبد سر برنارد لا مونتگمری). تهیه‌كننده: فرانك كافی و فرانك مك‌كارتی. محصول 1970 آمریكا، 172 دقیقه. ژانر: جنگی/ درام زندگینامه‌ای/ تاریخی. هزینه‌ی تولید: بیش از دوازده ‌و نیم میلیون دلار. فروش كل: نزدیك به 62 میلیون دلار.

 خلاصه‌ی داستان
روایتی از حضور ژنرال جرج اس. پاتن در جنگ جهانی دوم كه با نطق پرشورش برای ارتش سوم آغاز می‌شود. فیلم با مأموریت ژنرال پاتن در آفریقای جنوبی آغاز می‌شود و با پیروزی‌های متوالی او و هجوم به اروپا ادامه می‌یابد و به سقوط رایش سوم می‌رسد. نبوغ پاتن در میدان جنگ باعث شد تا آلمانی‌ها هم از او بترسند و هم احترام خاصی برایش قائل باشند، و البته نیروهای متفقین دچار سوءتفاهم و رنجش شوند. ژنرال پاتن به عنوان یك شاعر و مورخ نظامی عقیده داشت كه در اغلب زندگی‌های گذشته‌اش یك جنگ‌جو بوده و در جریان این زندگی‌اش به هدف والایی خواهد رسید. اما سرسختی و یك‌دندگی او در كنار شیوه‌های بحث‌انگیزی كه به كار می‌گرفت، تقریباً مانع از تحقق آن سرنوشت متعالی شد.

نگارش فیلم‌نامه
تلاش برای ساختن فیلمی درباره‌ی زندگی ژنرال پاتن از سال 1953 آغاز شد و بیش از پانزده سال به طول انجامید. تهیه‌كننده‌ها ابتدا سراغ خانواده‌ی پاتن رفتند تا در ساخت فیلم از آن‌ها كمك بگیرند. آن‌ها می‌خواستند با استفاده از خاطرات پاتن و اطلاعاتی كه از اعضای خانواده او جمع‌آوری می‌كنند، فیلم‌شان را بسازند. اما از بخت بد، درست فردای همان روزی با خانواده‌ی پاتن تماس گرفتند كه آن‌ها بئاتریس آیر پاتن (بیوه‌ی ژنرال) را به خاك سپرده بودند. پس از این اتفاق، خانواده‌ی پاتن از هر گونه همكاری در تولید این فیلم سر باز زدند. سرانجام فرانسیس فورد كوپولا و ادموند اچ. نورث بخش اعظمی از فیلم‌نامه را بر اساس اثر زندگینامه‌ای پاتن: آزمون سخت و پیروزی نوشته‌ی لادیسلاس فاراگو و كتاب خاطرات عمر آن. برادلی با عنوان داستان یك سرباز نوشتند. عمر برادلی به عنوان مشاور به پروژه‌ی ساخت فیلم پیوست ولی میزان تأثیرگذاری او بر نسخه‌ی نهایی فیلم‌نامه نامعلوم باقی ماند. برادلی شخصاً پاتن را می‌شناخت ولی همه می‌دانستند كه این دو از نظر شخصیتی كاملاً مخالف یكدیگر بودند و در نقطه‌ی مقابل هم قرار می‌گرفتند. اصلاً بر اساس شواهد موجود می‌توان به این نتیجه‌گیری رسید كه برادلی هم از نظر شخصی و هم از نظر حرفه‌ای از پاتن متنفر بود. این در حالی بود كه فیلم در نهایت بدون دسترسی به خاطرات ژنرال پاتن و بر اساس گفته‌های برادلی و دیگر همتاهای نظامی‌اش از افكار و انگیزه‌های او ساخته شد. اِس.اِل.اِی. مارشال كه پاتن و برادلی را می‌شناخت در یادداشتش بر فیلم نوشت: «اسم برادلی روی فیلمی درباره‌ی هم‌قطارش، ژنرال پاتن، حسابی سنگینی می‌كند؛ ژنرالی كه در این‌جا شاید تصویرش كاریكاتوری نباشد ولی بی‌شباهت به یك دلقك پیروز و تشنه‌ی افتخار نیست... ژنرال پاتن آدم پیچیده و اسرارآمیزی بود؛ درست همان ‌طور كه در برخی از صحنه‌های فیلم می‌بینیم... ناپلئون یك بار گفت كه هنر یك ژنرال، استراتژی او نیست بلكه آگاهی از چه‌گونه شكل دادن و تأثیر گذاشتن روی فطرت آدمی است... شاید این همه‌ی آن چیزی است كه فرانك مك‌كارتی تهیه‌كننده و ژنرال برادلی، مشاور ارشد پاتن، كوشیده‌اند تا به تصویر بكشند.»

فصل افتتاحیه
فیلم با «نطق تهییجی» مشهور ژنرال پاتن برای اعضای «ارتش سوم» آغاز می‌شود؛ صحنه‌ای كه جرج سی. اسكات جلوی پرچم بسیار بزرگی از آمریكا قرار می‌گیرد. كوپولا و نورث در این صحنه و البته سراسر فیلم مجبور شدند از تندی گفته‌ها و واژه‌هایی كه ژنرال پاتن به كار می‌برد، بكاهند تا فیلم درجه‌ی نمایشی R (بچه‌های زیر هفده سال باید با همراهی والدین به تماشای فیلم بروند) نگیرد. اِس.اِل.اِی. مارشال، مورخ، به این نكته اشاره كرد كه «صدای خشن، زمخت و خش‌دار اسكات كاملاً مخالف صدای زیر، تودماغی و تا حدی جیغ‌مانند ژنرال پاتن است.» به‌علاوه مارشال به این موضوع هم اشاره كرد كه فیلم بیش از حد حاوی حرف‌های ناپسند و فحاشی پاتن است: «ژنرال پاتن آدم بددهن و فحاشی نبود. او وقتی از الفاظ زشت و ركیك استفاده می‌كرد كه واقعاً آن‌ها را لازم می‌دانست.» موضوع جالب این‌جاست كه اسكات وقتی متوجه شد این نطق تهییجی قرار است فصل افتتاحیه‌ی فیلم باشد، از انجام آن سر باز زد چون اعتقاد داشت كه بازی‌اش در این صحنه بر باقی بازی او در فیلم سایه می‌افكند. شافنر كارگردان هم به او اطمینان داد كه از این فصل در پایان فیلم استفاده خواهد كرد. این فصل روی صحنه‌ی سالن نمایش ایستگاه هوایی نیروی دریایی در لس‌آلامیتوس كالیفرنیا فیلم‌برداری شد. در این صحنه همه‌ی مدال‌ها و نشان‌های افتخاری كه روی یونیفرم ژنرال پاتن دیده می‌شود، معادل‌های درست افتخارات او در زندگی واقعی است؛ البته ژنرال پاتن هرگز همه‌ی این مدال‌ها را در ملأ عام به خودش آویزان نمی‌كرد. به‌علاوه او زمانی كه نطق‌های مشهورش را ایراد می‌كرد یك ژنرال چهارستاره نبود. ژنرال پاتن فقط یك بار همه‌ی مدال‌هایش را آویخت كه آن هم به درخواست همسرش بود كه می‌خواست در حیاط خانه‌شان در ویرجینیا از او و تمام نشان‌های افتخارش عكس بگیرد. تهیه‌كننده‌ها از كپی این عكس برای بازسازی «ظاهر» ژنرال در فصل افتتاحیه‌ی فیلم استفاده كردند. هفت‌تیر دسته‌عاجی كه اسكات در این صحنه به كمر بسته است، در واقع هفت‌تیر واقعی ژنرال پاتن است كه برای ساخت فیلم از موزه‌ی یادبود ژنرال جرج اس. پاتن قرض گرفته شد.

لوكیشن‌ها
بخش اعظمی از فیلم در اسپانیا فیلم‌برداری شد. صحنه‌ای كه ژنرال پاتن به یك شهر باستانی (كه در فیلم با عنوان كارتاژ به آن اشاره می‌شود) می‌رود، در شهر رومی/ باستانی والوبلیس (Volubilis) واقع در مراكش فیلم‌برداری شد. صحنه‌ی سان‌ دیدن ژنرال از ارتش مراكش هم در كاخ پادشاهی شهر رباط گرفته شد. شب قبل از آن، یكی از صحنه‌های نبرد بدون اعلام قبلی در نزدیكی كاخ فیلم‌برداری شد كه به ترس و وحشت اهالی آن منجر شد و این تصور به وجود آمد كه كودتایی در حال وقوع است. در جریان این نبرد یك سرباز چترباز هم بین كابل‌های برق گیر كرد و بر اثر برق‌گرفتگی جان سپرد. اما در نهایت هیچ‌یك از تصاویر این نبرد به فیلم راه نیافت. فصل‌های مربوط به آفریقا و سیسیل در جنوب اسپانیا (آلمریا) فیلم‌برداری شد و صحنه‌های زمستانی بلژیك در نزدیكی شهر سگوویا گرفته شد.

استفاده از صحنه‌های حذف‌شده در تلویزیون
مقدار قابل‌توجهی از صحنه‌های نبردی كه برای این فیلم گرفته شده بود از نسخه‌ی نهایی بیرون ماند. اما صحنه‌های حذف‌شده از پاتن خیلی زود مورد استفاده قرار گرفت و به عنوان صحنه‌های نبرد یك فیلم تلویزیونی با عنوانFireball Forward استفاده شد كه برای اولین بار در سال 1972 روی آنتن رفت. این فیلم توسط تهیه‌كننده‌ی پاتن، فرانك مك‌كارتی تولید شد و فیلم‌نامه‌اش را هم ادموند نورث نوشت؛ از بازیگران هم مورگان پال در این فیلم تلویزیونی ظاهر شد و در كنار ادی آلبرت، بن گازارا و ریكاردو مونتالبان به ایفای نقش پرداخت. پیرنگ فیلم از این قرار است كه ژنرالی فرماندهی یك لشكر پیاده‌نظام آمریكایی را در دست می‌گیرد كه بدنام است و آمار تلفات بالایی دارد و این گمان می‌رود كه خائنی در آن پنهان شده است.

موسیقی فیلم
موسیقی متن تحسین‌شده‌ی پاتن توسط آهنگ‌ساز پركار، جری گلداسمیت تصنیف شد. گلداسمیت برای ساخت موسیقی این فیلم از شیوه‌های نوآورانه‌ای استفاده كرد، از جمله استفاده از لوپ اكوپلكسی از آواهای ضبط‌شده سه‌گانه‌ی «فراخوان جنگ» (call to war) كه با ترومپت نواخته شده بود؛ به منظور ارائه‌ی موسیقایی اعتقاد ژنرال پاتن به تناسخ. تم اصلی شامل یك مارش سمفونیك هم می‌شود كه با همراهی ارغنون لوله‌ای، قصد بیان موسیقایی طبیعت نظامی‌گر و عمیقاً مذهبی قهرمان داستان را دارد. در نهایت موسیقی پاتن، نامزدی اسكار بهترین موسیقی متن اریژینال را برای گلداسمیت به ارمغان آورد و در زمره‌ی یكی از 250 نامزد انستیتو فیلم آمریكا برای انتخاب «25 موسیقی برتر فیلم‌های آمریكایی» قرار گرفت. ساندترَك اریژینال این فیلم تا امروز سه بار روی دیسك و یك بار روی LP روانه‌ی بازار شده كه به‌ترتیب از این قرار بوده است: در سال 1970 توسط «فاكس ركوردز قرن بیستم»، در 1992 توسط «سونامی ركوردز»، در 1999 به‌ دست «فیلم اسكور مانتلی»؛ و در 2010 توسط «اینترادا ركوردز» كه یك نسخه‌ی دودیسك طولانی و ویژه را روانه‌ی بازار كرد.

پخش تلویزیونی
پاتن
برای اولین بار به عنوان نمایش ویژه‌ی یك فیلم رنگی با زمانی بیش از سه ساعت، در پاییز سال 1972، تنها دو سال بعد از اكرانش در سینماها، توسط ABC-TV روی آنتن رفت. این موضوع در آن زمان كاملاً نامعمول بود، به‌خصوص برای فیلمی كه در طرح Roadshow theatrical release روی پرده رفته بود و ماه‌های متعددی در اكران محدود به فروشش ادامه داده بود. در آن دوران اكثر فیلم‌های سینمایی باید حداقل پنج سال در صف انتظار اولین پخش تلویزیونی‌شان باقی می‌ماندند. دیگر عامل غیرمتعارف در نمایش تلویزیونی این فیلم، حذف بسیار كم دیالوگ‌های ناخوشایند و حتی توهین‌آمیز ژنرال پاتن بود (فقط دو جمله از فصل افتتاحیه‌ی فیلم حذف شد كه یكی از آن‌ها اصلاً توهین‌آمیز هم نبود).

نسخه‌ی ویژه‌ی رسانه‌های خانگی
نسخه‌ی دی‌وی‌دی پاتن برای اولین بار در سال 1999 روانه‌ی بازار شد؛ نسخه‌ای كه فقط حاوی یك باند صوتی كوتاه از یك مورخ بود. بعد از آن در سال 2006 نسخه‌ی دیگری وارد بازار شد كه علاوه بر باند صوتی از توضیحات فرانسیس فورد كوپولا، شامل بخش‌های افزوده‌ی دیگری هم بود. در سال 2008 نسخه‌ی بلو-ری «ریجن اِی» فیلم عرضه شد كه به خاطر كیفیت تصویری و افراط در استفاده از فناوری «كاهش دیجیتال نویز» مورد انتقاد قرار گرفت. در سال 2012 نسخه‌ی ریمَستر روانه‌ی بازار شد كه كیفیت تصویری‌اش به‌مراتب بهتر از قبل بود. در ماه ژوئن 2013 «فاكس یوكی» نسخه‌ی بلو-ری «ریجن بی» فیلم را به بازار عرضه كرد كه در تهیه‌ی آن، در كمال تعجب، از همان نسخه‌ی بدنام سال 2008 استفاده شده بود.

واكنش منتقدان و شخصیت‌های برجسته
طبق كتاب باب وودوارد و كارل برنستاین با عنوان روزهای پایانی (The Final Days پاتن فیلم محبوب ریچارد نیكسن بود. او بارها این فیلم را در كاخ سفید و كشتی خصوصی ویژه‌ی ریاست‌جمهوری به نمایش گذاشت. از این رو پیش از سفر سال 1972 نیكسن به چین، نخست‌وزیر وقت چین، چو ان‌لای به تماشای این فیلم نشست تا خودش را برای ملاقات با نیكسن آماده كند.
تقریباً همه‌ی منتقدانی كه نظرهای‌شان به‌ صورت آنلاین در دسترس عموم قرار دارد به‌گرمی از این فیلم استقبال كرده‌اند. امتیاز میانگین فیلم در سایت معتبر «متاكریتیك» 91 از صد است كه بر اساس نُه نقد نوشته‌شده بر این فیلم محاسبه شده است. از میان منتقدان برجسته، راجر ایبرت درباره‌ی بازی جرج سی. اسكات چنین نوشت: «این یكی از آن بازی‌های شگفت‌انگیز است كه در آن پرسونای بازیگر و شخصیت یكدیگر را كامل می‌كنند.» جیمز براردینلی هم پاتن را بهترین فیلم تاریخ سینما خواند و آن را «تا امروز متقاعدكننده‌ترین فیلم زندگینامه‌ای/ جنگی هالیوود» نامید. گزیده‌ی ‌نظر دو منتقد مطرح دیگر از این قرار است:
پالین كیل: «فرانكلین جی. شافنر به سبكی این فیلم عظیم را ساخته است كه می‌توان گفت انسان‌ها در نماهای دور متعدد فیلم، از مناطق وسیع و دشت‌های پهناور، حكم كوتوله‌ها را دارند؛ آشكار است كه ما از نقطه‌نظر خداوند شاهد وقایع و رویدادها هستیم. چشم‌اندازها پر از آدم‌های مختلف است ولی همه‌ی آن‌ها حكم سیاهی‌لشگر را دارند. انگار واقعاً هیچ كسی جز ژنرال پاتن در این فیلم حضور ندارد. او از نگاه كسانی كه به ارزش‌های نظامی‌گری ایمان دارند یك قهرمان جنگی واقعی است؛ و البته از نگاه مخالفان ارتش‌سالاری، بدترین نوع از نظامیان آمریكایی كه دچار جنون جنگ هستند. فیلم‌نامه‌ی كوپولا و نورث، ژنرال پاتن را هم بزرگ و هم دیوانه تصویر می‌كند چون او یك ژنرال كامیك‌استریپی است؛ پس حتی كسانی كه ضدجنگ هستند ممكن است كامیك‌استریپ‌ها را دوست داشته باشند. ژنرال پاتن به گونه‌ای ترسیم می‌شود كه انگار روح جنگ است؛ با این وجود فیلم همان سؤال بنیادی را مطرح می‌كند: آیا این همان مردی است كه هر كشور درگیر جنگی به او احتیاج دارد؟ پاتن هم یك حماسه‌ی هجوآمیز است و هم تجلیلی بی‌چون‌وچرا.»
لئونارد مالتین: «این فیلم نقطه‌ی عطفی است در فیلم‌های زندگینامه‌ای. جرج سی. اسكات در نقش ژنرال پاتن فراموش‌نشدنی است و كارل مالدن هم به همان اندازه فوق‌العاده ا‌ست. فیلم‌نامه هوشمندانه است و به‌خوبی یك درام جنگی زندگینامه‌ای را سر و شكل می‌دهد.»

افتخارات و جوایز مهم
بازی جرج سی. اسكات جایزه‌ی اسكار بهترین بازیگر مرد سال 1971 را برای او به ارمغان آورد. اما اسكات از دریافت جایزه‌اش سر باز زد و بیزاری خودش را از چنین رأی‌گیری‌ها و ماهیت واقعی رقابت‌های بازیگری ابراز داشت. او اولین بازیگری بود كه چنین كاری انجام می‌داد. پاتن در شش رشته‌ی دیگر (بهترین فیلم، كارگردان، فیلم‌نامه‌ی اقتباسی، تدوین، صدا و طراحی صحنه) هم برنده‌ی تندیس طلایی شد. فرانك مك‌كارتی تهیه‌كننده، اسكار بهترین فیلم را به موزه‌ی جرج سی. مارشال در انستیتو نظامی ویرجینیا اهدا كرد تا در معرض دید عموم قرار گیرد. در سال 2006 انجمن نویسندگان آمریكا فیلم‌نامه‌ی اقتباسی كوپولا و نورث را به عنوان نودوچهارمین فیلم‌نامه‌ی برتر تاریخ سینما برگزید. این فیلم در فهرست‌های متنوع انستیتو فیلم آمریكا هم به موفقیت‌هایی دست یافت و در جایگاه 89 از فهرست صد فیلم برتر این مؤسسه قرار گرفت؛ البته شخصیت ژنرال پاتن هم به عنوان بیست‌ونهمین قهرمان برتر تاریخ سینما از سوی این مؤسسه انتخاب شد.

نكته‌هایی در حاشیه‌ی فیلم
- در سال 1986 دنباله‌ای تلویزیونی با عنوان آخرین روزهای پاتن بر این فیلم ساخته شد و جرج سی. اسكات دوباره در قالب شخصیت اصلی داستان به ایفای نقش پرداخت. فیلم، داستان آخرین هفته‌های زندگی پاتن پس از جراحت جدی در یك سانحه‌ی رانندگی را روایت می‌كند و در قالب فلاش‌بك به زندگی ژنرال پاتن می‌پردازد.
- در سال 2003 كتابخانه‌ی كنگره آمریكا این فیلم را از لحاظ فرهنگی، تاریخی یا زیبایی‌شناختی مهم ارزیابی كرد و آن را برای ترمیم و نگهداری در فیلمخانه‌ی ملی ایالات متحده برگزید.
- تقریباً نیمی از بودجه‌ی فیلم صرف اجاره‌ی تجهیزات و گرفتن سرباز از ارتش اسپانیا شد.
- طبق گفته‌ی كارل مالدن، جرج سی. اسكات با غوطه‌ور كردن خودش در مسابقه‌ی پینگ‌پنگ با قهرمان تنیس روی میز جهان باعث تأخیر در فیلم‌برداری شد. از قرار معلوم اسكات با گریم و لباس شخصیتش مشغول بازی می‌شود و مدام می‌بازد. او در نهایت تصمیم می‌گیرد آن‌ قدر بازی كند كه حداقل یك سِت برنده‌ی بازی شود، حتی اگر كل شب به بازی سپری شود.
- جرج سی. اسكات احساس می‌كرد از عهده‌ی نمایش شخصیت كامل ژنرال پاتن برنیامده است و به همین دلیل باید از كارگردان به خاطر این ناتوانی در درك كامل پیچیدگی‌های این شخصیت عذرخواهی كند.
- جان وین خیلی مشتاق بازی در نقش ژنرال جرج اس. پاتن بود ولی تهیه‌كنندگان فیلم با این موضوع موافقت نكردند.
- راد استایگر، لی ماروین، رابرت میچم و برت لنكستر بازی در نقش اصلی این فیلم را رد كردند. از این میان، استایگر بعداً اعتراف كرد كه مرتكب اشتباه بزرگی شده است.
- با این‌كه نام‌های فرانسیس فورد كوپولا و ادموند اچ. نورث به عنوان دو فیلم‌نامه‌نویس فیلم در عنوان‌بندی می‌آید ولی آن‌ها هرگز با هم كار نكردند و پیش از گرفتن جوایزشان اصلاً یكدیگر را ندیده بودند.
- اولین فیلمی كه با درجه‌ی نمایشی PG (همراهی والدین توصیه می‌شود؛ بعضی از مصالح فیلم ممكن است برای بچه‌ها مناسب نباشد) توانست برنده‌ی اسكار بهترین فیلم شود.
- جان هیوستن، هنری هاتاوی و فرد زینِمان كارگردانی این فیلم را رد كردند. ویلیام وایلر قبول كرد كه فیلم را كارگردانی كند اما سر فیلم‌نامه با جرج سی. اسكات به اختلاف خورد و پروژه را ترك كرد.

آرشیو

سینماهای تهران


سینمای شهرستانها


اس ام اس


آرشیوتان را کامل کنید


شماره‌های موجود


خبرنامه

به خبرنامه ماهنامه فیلم بپیوندید: