سینمای جهان » چشم‌انداز1394/03/03


در بزرگراه موفقیت

درباره نقش تازه زنان در بالیوود

كیكاووس زیاری

 

موفقیت مالی و انتقادی چشم‌گیر درام دلهره‌آور و جاده‌ای «ان‌اچ 10» در هند باعث شگفتی تحلیل‌گران سینمایی شده و بحث نوع حضور زنان در سینمای عامه‌پسند هند را دوباره مطرح كرده است. طبق یك سنت قدیمی، بالیوود یك سینمای مردانه است و زنان در آن نقش شخصیت‌های مكمل و غیرمهم را ایفا می‌کنند. اما به نظر می‌رسد این وضعیت به‌آهستگی در حال تغییر است. «ان‌اچ 10» داستانی جذاب درباره سفر جاده‌ای یك زوج جوان و درگیری آن‌ها با یك مسافر غریبه در طول راه است. اما آن‌چه مورد توجه منتقدان و تحلیل‌گران سینما قرار گرفته، داستان جذاب یا نوع استفاده‌ی منحصربه‌فرد از لوكیشن بزرگراهی نیست كه نام فیلم به آن اشاره دارد؛ بلکه این نكته است كه شخصیت اصلی فیلم یك زن است و تماشاگران به‌گرمی از قرار گرفتن یك شخصیت مؤنث در رأس چنین داستان دلهره‌آوری استقبال كرده‌اند. بر این اساس است كه اهل فن درباره تغییر تدریجی تماشاگران سینما در هند صحبت می‌كنند. ظاهراً دست‌اندركاران سینمای بالیوود هم هر روز بیش‌تر دستخوش تغییر می‌شوند و تمایل بیش‌تری به بها دادن به هویت زنان پیدا می‌کنند و دیگر نمی‌خواهند از زنان به عنوان صحنه‌پركن یا شخصیت‌های ضعیف استفاده كنند. این روند دوسه سالی است كه به صورت جدی آغاز شده و با همراهی خوب تماشاگران روبه‌رو شده است.
در دهه‌های گذشته بازیگران اندكی هم‌چون سری دوی و ریكا در نقش‌های اصلی فیلم‌های بالیوودی ظاهر می‌شدند ولی حضورشان در فیلم‌های زن‌محور به معنی نقش مهم زنان در سینمای هند نبود. به عبارت دیگر در دنیای مردمحور دهه‌های مختلف بالیوود، حضور چنین بازیگرانی استثنا بود. این بازیگران با وجود محبوبیت زیاد (سری دوی اولین بازیگر زن بالیوود بود كه لقب سوپراستار گرفت و در كنار بازیگران پرقدرتی مثل آمیتاب بچن به خودنمایی پرداخت) نتوانستند موج تازه‌ای از نوع حضور بازیگران زن ایجاد کنند. در حقیقت بازیگری مثل سری دوی هم با فیلم موفق دو سال قبلش با عنوان «انگلیسی مینگلیسی» به‌نوعی در جریان تغییرات چند سال اخیر بالیوود و اهمیت بیش‌تر به شخصیت‌های زن قرار گرفت. برعكس دهه‌های پیش، حالا زنان نقش‌های مهم و بهتری در فیلم‌های بالیوودی می‌گیرند و دیگر فقط یك خواهر مهربان، مادر دلسوز یا نامزد بی‌خاصیتی نیستند كه دور درخت‌ها می‌گردد و آواز می‌خواند. با حضور فیلم‌نامه‌نویسان جوان و خوش‌فكر نه‌تنها شخصیت‌های مرد، بلكه زنان هم از تنوع شخصیتی خوبی برخوردار شده‌اند و در واقع از قالب عروسك‌های خوش‌رنگ‌ولعاب بیرون آمده‌اند.
منتقدان سینمایی از ویدیا بالان به عنوان بازیگری اسم می‌برند كه كمك شایانی به تغییر نقش زنان در فیلم‌های عامه‌پسند بالیوودی كرد. فیلم «داستان» او فروش بالایی در سینماهای هند داشت و نشان داد كه فیلم‌های زن‌محور، حتی اگر قصه‌های غیرمتعارفی داشته باشند، می‌توانند مورد پسند و حمایت عموم تماشاگران قرار بگیرند. ویدیا بالان در عموم فیلم‌هایش نقش اصلی را بازی می‌كند و این موضوع، سایر بازیگران هم‌قطارش و فیلم‌سازان را تشویق كرده تا سراغ داستان‌ها و مضامین زن‌محور بروند.
همواره نگرانی اصلی تهیه‌كنندگان و سرمایه‌گذاران هندی، استقبال تماشاگران از محصولات‌شان بوده است و به همین دلیل آن‌ها تا سال‌ها در مقابل ایجاد تغییرات در نوع قصه‌گویی یا سپردن نقش‌های بیش‌تر و مهم‌تر به زنان مقاومت می‌كردند. آن‌ها باور داشتند که تماشاگران هندی با گرایش‌های قوی مردسالارانه، در مقابل فیلم‌های زنانه مقاومت خواهند کرد و از آن‌ها استقبال نمی‌كنند. اما تغییرات فرهنگی و اجتماعی سال‌های اخیر و گسترش رسانه‌های اجتماعی، ایجاد تغییرات در بالیوود را هم اجتناب‌ناپذیر كرد. گسترش فرهنگ شهرنشینی و مهیا شدن موقعیت‌های اجتماعی بهتر برای زنان، سپردن نقش‌های مهم‌تر به زنان را به یك ضرورت تبدیل کرده است.
سال گذشته دو فیلم «ملكه» و «مری كوم» (با بازی پریانكا چوپرا) فروش بالایی در سینماهای هند داشتند و نامزد جایزه بهترین بازیگر زن در مراسم‌های مختلف شدند. کانگانا رانات در حالی جایزه بهترین بازیگر زن مراسم فیلم‌فر (معروف به اسكار هندی) را گرفت كه فیلمش درامی غیرمتعارف و در نقطه مقابل محصولات رنگین و پرزرق‌وبرق بالیوودی بود. پریانكا چوپرا ملكه‌ی سابق زیبایی جهان هم در درام شرح‌حال‌گونه‌ی« مری كوم» در نقش یك دختر روستایی ظاهر شد كه به دنبال موفقیت در دنیای ورزش خشن مشت‌زنی است. رانی موكرجی هم در نقشی متفاوت از کارنامه‌اش، در درام «مردانی» نقش پلیس سختكوشی را به عهده گرفت كه به مقابله با تجارت غیرقانونی كودكان و زنان می‌پردازد. عامر خان ستاره معروف بالیوودی كه چند سالی است به تولید فیلم‌های اجتماعی و نامتعارف روی آورده، تهیه‌كننده این فیلم پرفروش است.
به طور طبیعی تمام تلاش‌هایی كه برای بخشیدن هویت تازه‌ای به نقش زنان در سینمای هند صورت گرفته، با موفقیت‌های مالی و انتقادی روبه‌رو نشده‌اند. تلاش مادوری دیكشیت ستاره مشهور دهه‌های هشتاد و نود میلادی برای بیان مشكلات زنان روستایی در «گلاب گنگ» با شكست تجاری همراه شد. منتقدان هم فیلم را نپسندیدند. این در حالی بود كه شابانا آزمی بازیگر مطرح دهه هفتاد میلادی (كه به خاطر فعالیت‌های اجتماعی‌اش از سوی رسانه‌های گروهی هند لقب جین فوندا را گرفت) در نقش منفی فیلم، یک سیاستمدار فاسد و قدرت‌طلب، بازی یك‌دست و قابل‌توجهی ارائه داد. ویدیا بالان هم با كمدی انتقادی «بابی جاسوس» نتوانست تماشاگران را با دنیای جاسوس‌بازی زنانه همراه كند؛ فیلمی که قرار بود اولین قسمت از مجموعه‌ای دنباله‌دار باشد اما شكست تجاری‌اش، پرونده‌ی آن را برای همیشه بست. از سوی دیگر «حیدر» با بازی تابو (خواهرزاده شابانا آزمی و از ستارگان دهه نود میلادی) با وجود لحن تلخ و تاریكش، با استقبال تماشاگران مواجه شد. در این نسخه که بازسازی امروزی آهملت» اثر شكسپیر است، تابو نقش زن طمع‌كاری را بازی می‌كند كه در قتل همسرش سهیم می‌شود تا بتواند با برادر شوهرش ازدواج كند. فضای ملتهب كشمیر دهه‌ی هشتاد میلادی و درگیری‌های قومی و مذهبی منطقه، پس‌زمینه‌ی داستان این درام تند اجتماعی است.
پرسش سال‌های قبل رسانه‌های گروهی و منتقدان سینمایی این بود که چرا بالیوود زنان را در حاشیه قرار می‌دهد و به آن‌ها بی‌توجه است. تا چند سال قبل اگر كسی به تماشای فیلم‌های هندی می‌نشست، زنان هندی را در نقش‌های كم‌اهمیت‌تری می‌دید. تغییر نگاه بالیوود به زنان در حالی است كه هنوز فقط سی درصد از جمعیت هند شهرنشین‌اند؛ یعنی هنوز نگاه غالب به زنان می‌تواند همان نگاه روستایی و مردسالارانه باشد. شاید همین نگاه است كه این روزها نسبت به نقش فعال زنان در محصولات سینمایی هشدار می‌دهد و به‌نوعی خواستار مقابله با آن است. این نگاه با اشاره به فیلم‌های عریان‌گرا، مثل قسمت دوم ترسناك پرفروش «راگینی ام‌ام‌اس»، خواهان بازگشت وضعیت به دوران گذشته است. این نگاه قوت گرفتن نقش زنان و حضور فعال‌شان را نشانه‌ای از «غربی شدن» سینمای هند و «دوری از ارزش‌های سنتی» ارزیابی می‌كند. این در شرایطی است كه منتقدان سینمایی خواهان حضور پررنگ‌تر اقشار مختلف زنان جامعه‌ی هند در فیلم‌های سینمایی هستند تا فیلم‌ها واقعیت‌های زندگی زنان را به نمایش بگذارد و درباره‌شان بحث و گفت‌وگو شود.

آرشیو

سینماهای تهران


سینمای شهرستانها


اس ام اس


آرشیوتان را کامل کنید


شماره‌های موجود


خبرنامه

به خبرنامه ماهنامه فیلم بپیوندید: