سینمای جهان » چشم‌انداز1393/03/13


فیلم محبوب چارلی چاپلین و بیلی وایلدر

دوباره بنواز سام (33): نگاهی به «رزمناو پوتمكین»

گردآوری و ترجمه‌: رضا حسینی

 

رزمناو پوتمكین / Battleship Potemkin (1925)
تدوینگر و كارگردان: سرگئی ایزنشتین، فیلم‌نامه: نینا آگاژانووا، نیكولای آسیئف، سرگئی تریتیاكوف و ایزنشتین، فیلم‌بردار: ادوئارت تیسه. محصول شوروی سابق، 75 دقیقه.
نسخه‌ی دراماتیزه‌ی شورشی كه در سال 1905 در رزمناو روسی پوتمكین رخ داد و خدمه‌ی آن علیه افسران‌شان و رژیم تزاری طغیان كردند.

1- سبك و محتوای فیلم
ایزنشتین طرح و فیلم‌نامه‌ی رزمناو پوتمكین را به عنوان یك فیلم «پروپاگاندای انقلابی»* نوشت اما از آن برای محك زدن نظریه‌های خود درباره‌ی مونتاژ هم بهره برد. فیلم‌سازان مدرسه‌ی فیلم‌سازی «كولیشوف» در حال تجربه‌ی تأثیر تدوین فیلم بر تماشاگران بودند و ایزنشتین می‌كوشید فیلم را طوری تدوین كند كه بیش‌ترین واكنش احساسی را از تماشاگر بگیرد. او می‌خواست تماشاگران با ملوانان شورشی رزمناو پوتمكین هم‌دردی كنند و از مافوق‌های‌شان متنفر شوند. پس برای رسیدن به مؤثرترین «پروپاگاندا» شخصیت‌پردازی ساده‌ای انجام شد تا تماشاگران به‌وضوح ببینند كه با چه كسانی باید هم‌دردی كنند. تجربه‌ی ایزنشتین به موفقیت قاطعانه‌ای ختم نشد و او از این‌كه فیلمش نتوانست عموم تماشاگران را جذب كند ناامید شد. اما در عوض، رزمناو پوتمكین در شماری از رویدادهای سینمایی بین‌المللی به نمایش درآمد و با واكنش مثبت تماشاگران مواجه شد.

2- واكنش تماشاگران و چهره‌های سیاسی
فیلم هم در شوروی سابق و هم در نمایش‌های جهانی‌اش تماشاگران را شوكه كرد. البته بیش‌تر برای استفاده‌اش از خشونت (و نه‌چندان برای بیانیه‌های سیاسی‌اش) كه با توجه به معیارهای آن زمان چشم‌گیر و بسیار بی‌پرده بود. اما پتانسیل فیلم برای انتقال تفكر سیاسی به‌واسطه‌ی واكنش احساسی، توسط وزیر تبلیغات حزب نازی، یوزف گوبلس، مورد اشاره قرار گرفت. او رزمناو پوتمكین را این طور توصیف كرد: «فیلم درخشانی كه در سینما نظیر ندارد... هر كسی كه اعتقاد راسخ سیاسی ندارد پس از تماشای این فیلم می‌تواند به یك بُلشیویك تبدیل شود.» این فیلم در آلمان نازی توقیف نشد ولی فرمانده‌ی اِس‌اِس، هاینریش هیملر بخشنامه‌ای صادر كرد و سربازان و اعضای اس‌اس را از شركت در نمایش‌های فیلم منع كرد. او اعتقاد داشت كه این فیلم برای نیروهایش نامناسب است.

3- پلكان اودسا و یك كشتار غیرتاریخی
یكی از مشهورترین فصل‌های فیلم، صحنه‌ی قتل‌عام غیرنظامیان روی پلكان اودسا است كه با عنوان «پلكان پوتمكین» یا «پریمورسكی» هم شناخته می‌شود. این فصل به عنوان یكی از تأثیرگذارترین صحنه‌های تاریخ سینما شناخته می‌شود چون مفاهیم تدوین فیلم و مونتاژ را به طور جدی وارد سینما كرد. در این فصل سربازان رژیم تزار از بالای پلكان ظاهراً ناتمام اودسا با ریتم و سبكی ماشین‌وار به پایین حركت می‌كنند و جمعیت را زیر رگباری از گلوله می‌گیرند. گروه دیگری از قزاق‌های سواره‌نظام هم در پایین پلكان با مردم درگیر می‌شوند و آن‌ها را به خاك و خون می‌كشند. البته این كشتار در واقعیت هرگز اتفاق نیفتاد و ایزنشتین احتمالاً به منظور تأثیر دراماتیك و ارایه تصویری اهریمنی از رژیم امپراتوری وقت، آن را در فیلمش گنجانده است. ناگفته نماند كه گزارش‌هایی مبنی بر تظاهرات گسترده در این منطقه، هم‌زمان با ورود پوتمكین به بندر اودسا و درگیری بین مردم و قزاق‌ها در تاریخ موجود است، ولی شمار تلفات یا وقوع چنین قتل‌عامی ثبت نشده است. راجر ایبرت فقید هم این طور به موضوع اشاره كرده است: «این‌كه در واقعیت رژیم تزار مرتكب چنین كشتاری در پلكان اودسا نشده، به‌هیچ‌وجه از قدرت این صحنه نمی‌كاهد... طعنه‌آمیز است كه ایزنشتین این صحنه را آن قدر خوب درآورده كه امروز اغلب به گونه‌ای به خونریزی و قتل‌عام پلكان اودسا ارجاع داده می‌شود كه انگار واقعاً اتفاق افتاده است.»

4- ادای دین‌های سینمایی به نظریه‌ی مونتاژ ایزنشتین
فصل پلكان اودسا احتمالاً بهترین نمونه از نظریه‌ی مونتاژ ایزنشتین است كه ادای دین به آن در فیلم‌های بسیاری دیده می‌شود، از جمله در برزیل (تری گیلیام)، پدرخوانده (فرانسیس فورد كوپولا)، تسخیرناپذیران (برایان دی‌پالما)، جعبه‌ی موسیقی (لورل و هاردی) و... فیلم‌هایی هم هستند كه این فصل را دست انداخته‌اند، از جمله موزها و عشق و مرگ (هر دو از وودی آلن)، تفنگ آخته‌ی سی‌و‌سه‌ویك‌سوم: توهین نهایی (به كارگردانی گروه زوكر، آبراهامز و زوكر؛ البته این فیلم پارودی تسخیرناپذیران است)، كمدی آشناپنداری (محصول شوروی و لهستان) و...

5- ادای دین هنرمندان غیرسینمایی
نقاش انگلیسی فرانسیس بِیكن (1909-1992) به‌شدت تحت تأثیر تصاویر ایزنشتین قرار گرفته بود، به‌خصوص نمایی از پلكان اودسا كه در آن زن سال‌خورده‌ای جیغ‌كشان با دهان باز و عینك شكسته‌اش دیده می‌شود. تصویر دهانِ بازی كه نشانه‌ی شوك است، اولین بار در اثر جدایی از فرم انسانی در مجموعه‌ی بخشی از یك مصلوب‌سازی ظاهر شد و به دیگر آثار این نقاش از جمله مجموعه‌ی مشهور سَر هم راه یافت. آلیكسی تیتارنكو، هنرمند و عكاس روس هم در مجموعه آثارش با عنوان شهر سایه‌ها (1991-1993) با استفاده از ازدحام مردمِ ناامید روی پلكان نزدیك ایستگاه مترو در سن پترزبورگ به فصل پلكان اودسا ادای دین كرد و از آن برای اهریمنی جلوه دادن رژیم شوروی سابق و به عنوان مظهری از تراژدی انسانی بهره برد.

6- توزیع، سانسور و ترمیم فیلم
رزمناو پوتمكین
پس از نمایش در اتحاد جماهیر شوروی در ایالات متحده روی پرده رفت. نمایش فیلم در آلمان با اصلاحاتی روبه‌رو شد و برخی از صحنه‌های بیش از حد خشن آن توسط پخش‌كننده‌های آلمانی سانسور شد. بعد از درگیری تروتسكی با استالین، مقدمه‌ی نوشتاری او از نسخه‌های روسی حذف شد. فیلم به دلیل شور و حرارت انقلابی‌اش در برخی از كشورها توقیف شد، از جمله بریتانیا (تا سال 1954 و سپس تا سال 1978 با درجه‌ی نمایشی «ایكس» كه به فیلم‌های بی‌ارزش و شرم‌آور داده می‌شد)، فرانسه و... امروز نسخه‌های DVD مختلفی از فیلم در بازارهای سراسر جهان موجود است. در سال 2004 پس از سه سال كار، نسخه‌ی ترمیم‌شده‌ای از فیلم روانه بازار شد. بیش‌تر صحنه‌های خشنی كه از فیلم حذف شده بودند ترمیم شدند و مقدمه‌ی نوشتاری اریژینال تروتسكی هم دوباره ضمیمه آن شد.

7- واكنش منتقدان و رتبه‌های تاریخ سینمایی فیلم
رزمناو پوتمكین
نقدهای كاملاً مثبتی از منتقدان دریافت كرده است و از زمان اكرانش تا امروز بارها به عنوان یكی از بهترین فیلم‌های پروپاگاندایی كه تا كنون ساخته شده و یكی از بهترین فیلم‌های تاریخ سینما مورد توجه و تحسین قرار گرفته است. این فیلم در سال 1952 در رتبه‌ی چهارم از فهرست بهترین فیلم‌های تاریخ سینمای مجله‌ی «سایت اند ساند» قرار گرفت و در پنج رأی‌گیری بعدی این مجله كه هر ده سال یك بار انجام می‌شود در میان ده فیلم برتر تاریخ سینما حضور داشت تا این‌كه در سال 2012 به رتبه‌ی یازدهم سقوط كرد. نشریه‌ی «اِمپایر» هم در سال 2010 این فیلم را در رتبه‌ی سوم از فهرست «صد فیلم برتر سینمای جهان» قرار داد.

8- و چند نكته‌ی جالب و خواندنی درباره‌ی فیلم
الف) ناو جنگی كه برای فیلم‌برداری استفاده شد همان رزمناو پوتمكین واقعی نبود چون رزمناو اصلی در سال 1922 از بین رفته بود. رزمناوی كه در فیلم دیده می‌شود قدیمی‌تر است و «دوازده حواری» نام دارد.
ب) رزمناو «دوازده حواری» كه فیلم‌برداری در آن انجام شد، به ساحل آورده شده بود و برای اهداف دیگری از آن استفاده می‌شد. به همین دلیل است كه در فیلم نمای پانورامیك از ناو دیده نمی‌شود. عقب كشتی كاملاً در میان صخره‌ها بود و به همین خاطر در فیلم هرگز به چشم نمی‌آید.
پ) ادوئارت تیسه كه فصل مشهور پلكان اودسا را فیلم‌برداری كرد، همان سال در حركتی طعنه‌آمیز از این لوكیشن برای پایان كمدی فیلم دیگری به كارگردانی سِلِمون میخویلس بهره برد.
ت) رزمناو پوتمكین فیلم محبوب چارلی چاپلین و بیلی وایلدر بود.
ث) فیلم در سال 1925 در مسكو به نمایش درآمد و در گیشه با فیلم آمریكایی رابین هود (1922) با بازی داگلاس فربنكس به رقابت پرداخت. دولت شوروی امیدوار بود رزمناو پوتمكین در هفته‌ی افتتاحیه‌اش فروشی بیش‌تر از رابین هود داشته باشد تا از این موضوع به عنوان نشانه‌ای بر احیا هنرهای روسی در دوران پس از انقلاب بهره‌برداری كند. اما سرانجام رابین هود در رقابتی نزدیك فاتح شد.

* عبارت «revolutionary propaganda» به معنی انتشار تفكر انقلابی است. البته واژه‌ی «پروپاگاندا» در زبان انگلیسی امروز دارای بار معنایی اساساً منفی است ولی اوایل سده‌ی بیستم و زمانی كه این كلمه ابداع شد، چنین نبود. بنابراین عبارت «پروپاگاندای انقلابی» بار معنایی كاملاً مثبتی دارد و معنی دقیق‌ترش از این قرار است: «انتشار تفكری كه به مردم كمك می‌كند آزادی‌شان را به دست بیاورند.»

آرشیو

سینماهای تهران


سینمای شهرستانها


اس ام اس


آرشیوتان را کامل کنید


شماره‌های موجود


خبرنامه

به خبرنامه ماهنامه فیلم بپیوندید: